Vandaag is het 85 jaar geleden dat de Februaristaking de Zaanstreek bereikte. De staking begon een dag eerder in Amsterdam, na de razzia’s waarbij honderden Joodse mannen werden opgepakt en afgevoerd. In een land waar kranten en radio onder censuur stonden, verspreidde het nieuws zich toch razendsnel. Via mensen, bedrijven, stencils.

De Februaristaking groeide uit tot de eerste massale, openlijke protestactie tegen de Jodenvervolging in bezet Europa. Honderdduizenden mensen legden het werk neer uit solidariteit met hun Joodse stadsgenoten.

De staking werd hard neergeslagen. Er volgden dreigementen, militair bestuur en zware straffen. Maar tegelijk werkte die dag door. In het besef dat massaal verzet mogelijk was. En dat solidariteit niet alleen een woord is, maar een daad.

Met Monumenten Spreken maakten we een minidocumentaire waarin Zaanse ooggetuigen en betrokkenen aan het woord komen, onder wie Bep Koeman-Westmijze, Chris Kabel, Wim Nieuwenhuijse, Dirk May, Cor Brak en Mart ten Wolde.

De oproep die overal opdook was even kort als dwingend: Staakt. Staakt. Staakt. De staking was georganiseerd door de illegale Communistische Partij Nederland en begon op 25 februari 1941 in Amsterdam. Een dag later breidde het protest zich uit naar onder meer de Zaanstreek.

In Koog aan de Zaan, Zaandijk, Wormerveer, Krommenie en Wormer legden werknemers het werk neer. Niet alleen fabrieksarbeiders staakten. Ook winkelpersoneel, scholieren, ambtenaren en kantoormedewerkers sloten zich aan. Vanuit de hele streek trokken groepen mensen naar Zaandam, waar de Dam en de Westzijde volstroomden.

In herinneringen komt steeds hetzelfde beeld terug. Mensen die elkaar op straat tegenkwamen. Stoeten die van bedrijf naar bedrijf trokken. En een sfeer die, ondanks de dreiging, ook iets van opluchting had. Er werd openlijk nee gezegd. De staking was een reactie op de razzia’s van 22 en 23 februari 1941, waarbij honderden Joodse mannen werden opgepakt en afgevoerd naar concentratiekampen. Vrijwel niemand van hen overleefde.

De slagersknecht 

In Zaandam kreeg die dag een dodelijke wending. Duitse militairen openden het vuur op demonstrerende stakers. Daarbij kwam Jan Keijzer om het leven.

Over details verschillen bronnen, maar de kern is duidelijk. Jan Keijzer was 20 jaar, kwam uit Middelie en werkte als slagersknecht. Hij stond die woensdag bij een slagerij rond de Nicolaasstraat en de Hogendijk, waar hij met anderen naar de optocht keek. Toen er werd geschoten, werd hij geraakt in zijn hals en overleed ter plekke.

Zijn dood sloeg een diepe wond in de stad en in zijn familie. In het huis van zijn werkgever was de verslagenheid groot. In de familie was het verdriet zo diep dat later werd verteld dat zijn moeder datzelfde jaar stierf. Jan werd in kleine kring begraven, in het witte slagersjasje dat hij die dag droeg.

De bezetter sloeg de staking snel en hard neer. De boodschap was duidelijk. Nieuw massaal verzet zou zwaar worden bestraft.

De staking kon de deportaties niet stoppen. Maar het werd wel een kantelpunt. Voor veel Nederlanders was dit het moment waarop duidelijk werd dat de bezetting niet zonder weerstand zou blijven.

Vandaag wordt de Februaristaking herdacht bij het monument Staak! op de Wilhelminabrug in Zaandam. Vanaf 09.30 uur is er inloop in het Zaantheater. Om 10.00 uur begint de herdenking bij het monument. 

En om 17.00 uur organiseert Zaans Verzet een stadswandeling van het Stadhuisplein langs plekken als de Verkadefabriek, de Harenmakersstraat en de Dam. Onder de leus ‘altijd antifa’ wordt de Februaristaking van 1941 herdacht en een link gelegd met het heden.

Door: Merel Kan.