Feestje! Voor Museum Zaanse Tijd wordt 2026 een bijzonder jaar. Het uurwerkenmuseum op de Zaanse Schans bestaat vijftig jaar. Op 3 februari 1976 opende prins Claus het museum aan de Kalverringdijk 3, in een 18e-eeuws wevershuis dat oorspronkelijk aan de Dorpsstraat in Assendelft stond.

Het museum kwam tot stand op verzoek van het gemeentebestuur van Zaanstad. De basis werd gevormd door de collectie van B. van der Molen, die al jarenlang uurwerken verzamelde. In het museum is te zien hoe mensen door de eeuwen heen probeerden de tijd te meten: van eenvoudige hulpmiddelen tot steeds verfijndere mechanische klokken. Zelfs waterklokken uit de tijd van de oude Egyptenaren – in replica – maken deel uit van de presentatie.

De nadruk ligt op de Nederlandse, en vooral Zaanse, bijdrage aan de ontwikkeling van de uurwerkmakerij. Dat is geen toeval. In de zeventiende en achttiende eeuw had de Zaanstreek een belangrijke positie binnen dit ambacht. Klokkenmakers als Dirk Engel, Jan Vis, Cornelis van Rossum en Jan Klaes Koogies verwierven naam tot ver buiten de regio. Hun werk is nog altijd in het museum te zien.

Nippertje

Het voortbestaan van het museum was halverwege de jaren ’80 niet vanzelfsprekend. In 1985 liet Van der Molen weten dat hij de collectie wilde verkopen. Om te voorkomen dat het museum zou verdwijnen, werd een stichting opgericht onder voorzitterschap van oud-burgemeester van Koog aan de Zaan, prof. dr. Leendert A. Ankum.

Met steun van museum-directeuren en andere deskundigen uit het hele land werd een reddingsactie opgezet. Door de uitgifte van premiespaarbrieven en de verkoop van klokken aan particulieren, die hun eigendom vervolgens in langdurige bruikleen ter beschikking stelden, wist het stichtingsbestuur het museum te behouden.

In 1986 werd Museum Zaanse Tijd feestelijk heropend.

Klokken slaan

Museum Zaanse Tijd is na het goud-, zilver- en klokkenmuseum in Utrecht het tweede uurwerkenmuseum van Nederland. De collectie is breed en gevarieerd. Te zien zijn onder meer een torenuurwerk uit ongeveer 1550, een Engelse hoodclock uit 1635, Haagse klokken, Friese staartklokken, Twentse stoelklokken en een groot staand horloge uit 1760.

Bijzonder is dat veel klokken niet alleen worden tentoongesteld, maar ook daadwerkelijk nog werken en slaan. Daardoor is het museum geen stille ruimte, maar een plek waar de tijd hoorbaar aanwezig is.

Tot de opvallende stukken behoren onder meer een wereldklok uit 1755, die de lokale tijd in verschillende steden toont, en klokken met bewegende elementen waarin Zaanse molens en maritieme taferelen terugkomen.

Christiaan Huygens

In een vaste presentatie is Christiaan Huygens, de geleerde die in 1657 de slinger toepaste op het uurwerk, de gids door de geschiedenis van de tijdmeting. Dankzij zijn uitvinding gingen klokken ineens een stuk preciezer lopen en begon het tijdperk van de mechanische klok.

Aan de hand van complexe wijzerplaten, zeventiende-eeuwse Haagse klokken en negentiende-eeuwse scheepschronometers laat het museum zien hoe tijdmeting steeds belangrijker werd in een wereld waarin handel, scheepvaart en internationale afstemming een steeds grotere rol speelden.

Topstukken

Op 3 februari 2026 start Museum Zaanse Tijd officieel het gouden jubileumjaar met de opening van de jubileumtentoonstelling Topstukken. In deze tentoonstelling is een selectie te zien van de mooiste en meest bijzondere uurwerken uit de collectie.

Het gaat om de crème de la crème van eeuwen menselijk meten van de tijd. Sommige stukken in deze jubileumtentoonstelling waren door ruimtegebrek al jaren niet meer te zien.

Zoals de Wereldklok (1755), Zaanse scheepjesklok en de Haagse slingerklok (17e eeuw). De laatstgenoemde klok komt uit de tijd waarin Christiaan Huygens de slinger introduceerde. De tentoonstelling loopt nog tot 31 oktober 2026.

Museum Zaanse Tijd is op maandag gesloten en de rest van de week geopend van 11.00 tot 16.00 uur. Kijk op de website voor meer informatie. Natuurlijk vind je activiteiten bij dit museum ook in onze handige en altijd beschikbare Waarheen uitgaansagenda.

Door Marion Kors, met informatie via Museum Zaanse Tijd, medewerkster Joke Smit en Zaanwiki.nl