De verkiezingen komen er alweer bijna aan; over iets meer dan twee weekjes is het alweer 18 maart en gaat Zaanstad naar de stembus. Tot dat moment behandelen wij elke dag een partij die meedoet; vandaag analyseren wij het programma van de VVD.

VVD-Zaanstad wil na de ‘Zaanse trots’ van vier jaar geleden, bij deze verkiezingen ‘Samen sterker verder’, zoals uit de titels van de verkiezingsprogramma’s voor 2022 en 2026 blijkt. Wij kijken naar de inhoud. Wat is er in het coalitieakkoord ‘Slagen maken’ gekomen uit het programma van vier jaar geleden? Hoe effectief was de partij in het behalen van de VVD-doelen? En hoe haalbaar (en geloofwaardig) zijn de verse VVD-beloftes?

De VVD voelt zich thuis in Zaanse colleges. In Wormerland heeft de partij de laatste tijd zo zijn kuren, maar in Zaanstad houdt wethouder economie Stephanie Onclin een strakke koers. Zij gaat opnieuw als lijsttrekker de verkiezingen in voor de VVD.

De VVD-lijn is de afgelopen vier jaar nauwelijks afgeweken van de koers van het college. De fractie stemde tegen twee raadsvoorstellen: de ‘gebiedsvisie Balkhaventerrein’ (daar stemde iedereen tegen, dus dat telt niet echt) en het ‘beleidskader kleine windturbines’.

Bij de windturbines bleef de VVD trouw aan haar eigen verkiezingsprogramma uit 2022: geen nieuwe molens, alleen vervanging van bestaande. Inmiddels is dat standpunt afgezwakt. In het nieuwe programma verzet de VVD zich vooral tegen windturbines midden in woonwijken; plaatsing op ‘gepaste afstand’ kan wél. (Dat is ook de regel van de Rijksoverheid: ‘om geluidhinder te voorkomen mag een windmolen niet te dicht bij huizen staan.’)

Het VVD-programma voor Zaanstad voor 2026-2030 is een omvangrijk boekwerk van 114 pagina’s. Daarmee is het niet alleen meer dan twee keer zo dik als het vorige programma, maar zelfs langer dan het landelijke VVD-programma in 2025. Wij lichten er een aantal belangrijke zaken uit.

Sociale huur

De sociale huureis bij nieuwbouw moet wat de VVD betreft naar maximaal 10 procent. Momenteel wordt er nog voor 30 procent (en dat is geen maximum) aan sociale huur gebouwd in Zaanstad. In 2022 wilde de partij maximaal 20 procent – het college (met VVD) heeft 30 procent als uitgangspunt en de VVD stemt daar in de raad vrolijk mee in.

De gemeente is momenteel bezig met het afbouwen van de sociale huurvoorraad in Zaandam-Oost van zo’n 60 procent naar 40 procent. Als bij nieuwbouw het aandeel sociale huurwoningen overal onder de 10 procent duikt, dan zou dat op termijn het aantal sociale huurwoningen in de stad sterk beperken. Zeker als bij sloopprojecten minder sociale huur terugkomt dan verdwijnt. Dan ligt een terugloop in het aantal sociale huurwoningen voor de hand. Dan zullen wat de VVD betreft de overige sociale huurders dus uit de gemeente moeten vertrekken; dat proces heet gentrificatie.

A8-A9

In het VVD-programma voor 2022 stond dat de A8-A9-verbinding er moet komen. Dat kregen ze in het coalitieakkoord, en de verbinding moest in 2025-2026 gerealiseerd worden. De A8-A9-verbinding is van de baan; inmiddels dient de verbindingsweg tussen de Noorderweg en de Noorderveenweg in Assendelft als een ‘alternatief’. Dat staat haaks op de stelling in het verkiezingsprogramma van de VVD in 2022 dat die verbinding niet daarvoor mocht dienen.

Jammer voor de VVD. Bijzonder is dat het oude standpunt gewoon weer in het verkiezingsprogramma staat. De provincie Noord-Holland en het Rijk willen er geen geld voor uittrekken, de UNESCO is tegen. Zonder geld en toestemming kan je geen verbinding bouwen.

Toch zegt de VVD nog steeds een A8-A9-verbinding te willen, en daarmee de N203 te ontlasten. Dat terwijl er nu een verdieping van de N203 wordt onderzocht als enig alternatief voor de A8-A9-verbinding.

Derde ontsluiting

Ook een ander infrastructureel VVD-stokpaardje, de derde ontsluiting van Westerwatering via de Vincent van Goghweg, sneuvelde tijdens de raadsperiode. € 180 miljoen euro zou de tunnel van Westerwatering naar de Provincialeweg gaan kosten. Er werd gekozen voor de openstelling van de busbrug (de tweede ontsluiting) per 2028. De VVD probeerde in april 2025 het idee te reanimeren, maar kreeg onvoldoende steun van de raad. Hij hoopte dat een volgende raad ‘met meer verstandige raadsleden’ wel voor een derde ontsluiting zouden stemmen.

De ontsluiting is overigens in strijd met het Zaanse mobiliteitsplan, waar ook de VVD steun aan bood, omdat het het aantal autobewegingen zou laten toenemen en ervoor zorgt dat mensen niet meer, maar juist minder vaak de fiets pakken.

In het nieuwe verkiezingsprogramma komt het reeds gekraakte infrastructuurproject dus weer terug. Volgens de VVD moet er toen en nu een derde ontsluiting van Westerwatering komen. Ondanks het kostenplaatje en de algehele oppositie bouwen de liberalen verder aan hun infrastructurele luchtkastelen. De afwaardering van de A7 mocht van de VVD niet doorgaan als de A8-A9 niet geregeld was. Toch gaat die afwaardering door.

De VVD wil ook geld uitgeven aan nieuwe dingen. De liberalen willen bijvoorbeeld de landelijke Koningsdag gaan organiseren in Zaanstad, en willen meer geld vrijmaken voor veiligheid en ‘werk’. Dat moet gehaald worden uit de potjes voor duurzaamheid, participatie en armoede, die kunnen volgens de partij ‘herijkt’ (leeggehaald) worden.

Milieu

Zero-emissiezones houden de gemoederen in de Zaanse politiek al een tijdlang bezig. De VVD wilde in 2022 nog vooral duidelijkheid om regels en handhaving rond zero-emissiezones. Het college (met VVD) wilde de zero-emissiezone in het centrum van Zaandam per 2026 invoeren.

De partij brak met die ‘regel’ met het succesvolle amendement om de zone tot 2030 uit te stellen. Maar de VVD bleef voor de zone zelf.

In het programma 2026–2030 klinkt de toon scherper: ‘Geen milieuzones die inwoners onnodig treffen’ is nu het standpunt. Wat ‘onnodig treffen’ precies inhoudt, blijft ongewis; het lijkt in ieder geval niet op een ‘duidelijke regel’. Bovendien ligt er een afspraak om de zone in 2030 in te voeren.

Integratie

Volgens het VVD-programma moet integratie ‘verplicht’ worden. Vanaf dag één verwacht de VVD dat migranten ‘de Nederlandse taal leren en verantwoordelijkheid nemen voor de eigen integratie’.

Integratie door middel van het leren van de taal wordt verder enigszins bemoeilijkt omdat de VVD geen gemeentelijke folders of formulieren meer wil verspreiden in andere talen dan Nederlands (hoewel Engels wel mag). Hoe de nieuwkomers hun weg naar de taallessen dan moeten gaan vinden, blijft ongewis.

Erfgoed

De VVD stelde in 2022 dat ze met respect wil omgaan met erfgoed, maar niet door de gemeente vooraf gestelde extra restricties wil. In plaats daarvan wilde de partij per situatie afspraken maken. De toetsingskaders in de erfgoedstrategie van Zaanstad, die de VVD steunde, zijn natuurlijk wel degelijk een soort van restricties.

Verder zorgt de Omgevingswet ervoor dat de gemeente nu duidelijk moet aangeven wat als erfgoed geldt, en dus ook wat niet. Dit ondergraaft de wens van de VVD. In het nieuwe partijprogramma staat dat de liberalen ’terughoudend zijn met het aanwijzen van nieuwe monumenten’.

Over de Zaanse Schans is de VVD weinig concreet (in hun program van ruim 100 pagina’s). De partij stelt wel dat zij ‘regie op kwaliteit willen’ en willen dat ’toeristen een eerlijke bijdrage leveren aan het onderhoud van het gebied’.

AI

De VVD wil kunstmatige intelligentie (AI) gaan gebruiken bij onder andere fraudebestrijding en handhaving. Dit moet op een ‘verantwoorde en transparante’ manier gebeuren.

Hoe de VVD een AI wil organiseren bij wie niet alleen de gegevens, maar ook de persoonsgegevens van álle vermeende fraudeurs veilig zijn, wordt niet duidelijk. AI gebruiken bij fraudebestrijding wordt bemoeilijkt door de regelgeving Zo mag er geen gebruik worden gemaakt van social scoring. Dit houdt in dat AI-systemen mensen beoordelen op basis van hun sociale gedrag of persoonlijke kenmerken. In feite is de inzet van AI het toepassen van een algoritme (iets wat Zaanstad met klem ontkende te doen, behalve bij parkeerboetes) en houdt vrijwel altijd in dat de gegevens gedeeld worden met de partij die de AI levert (Google, Microsoft, Amazon).

De liberalen zetten in hun programma dat ‘inwoners moeten weten wanneer AI wordt ingezet, waarvoor en onder welke voorwaarden’. Een concreet plan van aanpak ontbreekt.

Zie hier het Orkaan-interview met VVD-lijsttrekker Stephanie Onclin.

Stemgedrag

De VVD diende gedurende de raadsperiode in totaal (mede) 92 moties en amendementen in; 75 daarvan werden aangenomen, zeventien werden verworpen.

Voor amendementen en moties van andere partijen was de partij een stuk minder vriendelijk. De VVD stemde tegen 64 procent van de moties en amendementen en voor 36 procent. De voorstellen die de VVD zelf medeindiende zitten daar ook bij. Dit percentage maakt het dat de VVD het allervaakte nee zegt tegen moties en amendementen van alle zittende partijen.

Als we ook de raadsvoorstellen en overige stemmomenten er bij optellen krijgen we een totaalbeeld van hoe vaak de VVD hetzelfde stemt als de andere partijen in de Zaanse gemeenteraad. Dan zien we dat het CDA het vaakste hetzelfde stemt, 90 procent van de keren. Deze partij wordt gevolgd door coalitiepartijen POV, PvdA en GL. Oppositiepartij D66 sluipt er tussendoor voordat de laatste coalitiepartij, ROSA, zich laat zien.

Dat de coalitiepartijen zó hoog staan komt deels door de raadsvoorstellen, daar stemmen coalitiepartijen (en D66) bijna altijd vóór, maar ook bij moties en amendementen houden de coalitiepartijen elkaar, in beperktere mate, vast.

De VVD diende tijdens de raadsperiode het vaakst moties en amendementen in met rechtse coalitiepartners CDA en POV. Daarna blijft het redelijk gelijk tot een grote duikeling naar de Partij voor de Dieren. De liberalen zijn het niet vaak eens met de partij, dat bleek reeds uit hun stemgedrag. Ook bij het indienen van moties en amendementen zijn de twee geen vriendjes.

Door Marijn Kerkhoven op basis van het verkiezingsprogramma van de VVD in 2022 en die in 2026. Data verkregen uit de stemmingen en ingediende moties en amendementen door de VVD in de raadsperiode tussen de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 en januari 2026.