Vandaag in de Fototijdreis een bekend plaatje, de Kalverringdijk met vooraan de voormalige oliemolen De Os met daarachter van links naar rechts oliemolen De Zoeker verfmolen De Kat en paltrok houtzaagmolen De Gekroonde Poelenburg. Uiterst links zien we de Kalverkerk.

De tijd staat niet stil. Er wordt gebouwd en gesloopt, straten verdwijnen, nieuwe wijken verrijzen. Winkels gaan weg, bedrijven sluiten, groen maakt plaats voor nieuwbouw. De Zaanstreek is de afgelopen decennia sterk veranderd. De Orkaan brengt dat in beeld. Op één plek die in het verleden op de foto is gezet, maken we nu opnieuw ‘dezelfde’ foto. Zoek de verschillen…

De oude foto is genomen in augustus 1975 door van F. Pardoel met daarop de Kalverringdijk gezien naar het zuiden met daarop de molens De Os, De Kat en De Gekroonde Poelenburg. De fotograaf stond ongeveer ter hoogte van oliemolen De Bonte Hen. Deze foto komt uit de beeldbank van De Zaansche Molen. Bert Versteeg maakte de eigentijdse foto.

Kalverringdijk Zaanse Schans

Ondanks dat de oude foto ‘slechts’ 50 jaar oud is zien we toch een aantal opvallende verschillen ten opzichte van de recente foto.

Zo is de oliemolen De Os nog niet met riet bedekt. De Gekroonde Poelenburg is nog zwart geteerd en bovenkruier houtzaagmolen Het Jonge Schaap en het Zaans Museum moeten nog gebouwd worden. Het fietspad ontbreekt en er zijn nog weinig toeristen.

Oliemolen De Os

De windbrief van De Os is afgegeven op 14 mei 1649 op naam van Gerrit Pietersz. Uit Westzaan en is daarmee de oudste molen van de Zaanse Schans. Gerrit Pietersz. was een telg uit de familie van der Ley.

In 1663 was de molen eigendom van zijn zoon Pieter Gerritsz. Van de Ley. In de volgende eeuwen heeft De Os verschillende eigenaren gehad. Zo werd Jan Stuurman Dzn. op 11 maart 1915 voor Fl. 3.500,- eigenaar van de molen. Op dezelfde dag kocht hij ook Het Jonge Big.

Stuurman had in 1913 al pelmolen De Grauwe Gans voor Fl. 5.000,- gekocht maar van deze molen had hij weinig plezier, want op 5 juni 1915 vloog hij in brand en ging de molen totaal verloren. Op het erf van de Grauwe Gans werd later het voormalige weeshuis van Westzaan gebouwd. Tegenwoordig dient dat als restaurant De Hoop op d’Swarte Walvis.

Met de molens perste Stuurman cacaovet uit de cacaodoppen. In 2016 werd er een stenen motorhok aan de molen gebouwd met daarin en 25 PK Bronsmotor. Omdat met De Os niet meer op windkracht zou worden gewerkt, werd de molen in hetzelfde jaar ontdaan van kap, roeden en stelling.

In 1922 wordt het oliewerk van De Poelsnip in een houten, vierkante aanbouw, aan de molen geplaatst. In 1923 werd de rieten bekleding vervangen door houten planken die groen werden geschilderd. Rond 1931 werd het werk in De Os gestaakt, omdat Stuurman cacaofabriek Aurora op ‘t Kalf was begonnen. De molen diende louter nog als opslag.

In 1983 koopt J.D. Stuurman de molen, waarna het motorhok en de vierkante houten aanbouw werden verwijderd. Het oliewerk van De Poelsnip was in de jaren ‘40 al verwijderd. Nadat een dochter van J.D. Stuurman in 1988 eigenaar werd ging het herstel van De Os verder.

In 1995 werden de houten planken weer vervangen door riet en eind 2000 werd een belangrijke restauratie aan drie onderachtkant-stijlen en de ondertafelementen gerealiseerd door Molenmakerij Saendijck.

Momenteel is de molen een compleet ingerichte en goed onderhouden oliemolen zei het zonder kap, roeden en stelling. Om de molen verder te herstellen is een bedrag van tussen de € 500.000 en € 1.000.000 nodig.

Molens De Zoeker en Het Jonge Schaap

Links van De Os zien we oliemolen De Zoeker. Deze molen werd op 1 augustus 1968 op spectaculaire wijze van zijn standplaats aan de Sluissloot in Zaandijk gehaald en op het erf van de, in 1914 verbrandde, oliemolen De Wind werd geplaatst.

Direct rechts zien we, half verscholen, houtzaagmolen Het Jonge Schaap. Deze molen is tussen 2005 en 2007 gebouwd op het voormalige erf van oliemolen De Ster of Queen. Het Jonge Schaap is een replica van het in 1942 gesloopte origineel, die iets ten westen van de spoorlijn in het verlengde van de Stationsstraat in Zaandam stond.

Verfmolen De Kat

De volgende molen is verfmolen De Kat. Deze molen was oorspronkelijk een oliemolen die in 1904 deels werd gesloopt, alleen de onderbouw en schuur bleven staan. In 1960 werd het weer een complete molen, toen de bovenbouw van verfmolen De Duinjager op de onderbouw van de uit 1783 daterende oliemolen werd geplaatst.

Molen De Gekroonde Poelenburg

De meest rechtse molen is paltrok houtzaagmolen De Gekroonde Poelenburg, die gebouwd is in 1866 of 1867 als De Locomotief. De molen stond in Koog aan de Zaan en was de vervanger van De Groene Jager die moest wijken voor de spoorbaan.

Toen in 1904 paltrok De Gekroonde Poenburg in Zaandam-Oost verbrandde, werd De Locomotief op het erf van de verbrandde molen geplaatst en kreeg deze ook de naam van zijn voorganger.

In 1960 werd de molen gedemonteerd om in 1963 te worden herbouwd op het erf van de in 1928 verbrandde pelmolen De Grootvorst. In 1991 werd er bij de molen een zaagloods geplaatst.

De molen was lang zwart geteerd maar tijdens een restauratie in 2004 vond men groene verfresten waarna men besloot de molen in de kleur te schilderen. Bij een volgende restauratie in 2008 werd er een iets donkerder kleur op geschilderd.

Recente foto

Het Zaans Museum, die we op de recente foto links van De Zoeker zien, is in 1997/1998 gebouwd en werd in september 1998 officieel geopend.

Het fietspad naast de dijk werd in de winter van 1979/1990 aangelegd. Het smalle pad op de dijk was door onder andere het toenemende toerisme te gevaarlijk geworden. Ook kan het fietspad bij calamiteiten door de hulpdiensten gebruikt worden.

Momenteel zijn er plannen om een geheel nieuw fietspad aan te leggen vanaf het Zaans Museum naar de Bonte Hen, waarbij het pad aan de andere kant van de sloot komt te liggen. Waar het nieuwe tracé precies komt is nog onzeker, de gemeente heeft diverse opties.

Bekijk hier alle fototijdreizen.

Tekst en foto 2026: Bert Versteeg. Bronnen: Beeldbank De Zaansche Molen, Molendatabase, Zaanwiki, Orkaan-archief.