Vandaag gaat de Fototijdreis naar station Koog-Zaandijk waar we op de foto uit 1900 het oude station met de molens de Munnik, de Kieft, en de Locomotief zien en een klein stukje van het wiekenkruis van een vierde.

De tijd staat niet stil. Er wordt gebouwd en gesloopt, straten verdwijnen, nieuwe wijken verrijzen. Winkels gaan weg, bedrijven sluiten, groen maakt plaats voor nieuwbouw. De Zaanstreek is de afgelopen decennia sterk veranderd. De Orkaan brengt dat in beeld. Op één plek die in het verleden op de foto is gezet, maken we nu opnieuw ‘dezelfde’ foto. Zoek de verschillen…

De oude foto is afkomstig uit de beeldbank van de Zaansche Molen. Bert Versteeg maakte de eigentijdse foto en zorgde voor de achtergrondinformatie. Vandaag: Station Koog-Zaandijk.

Station Koog-Zaandijk

Het baanvak Uitgeest – Zaandam werd op 1 november 1869 in gebruik genomen en geëxploiteerd door de Hollandsche IJzeren Spoorwegmaatschappij (H.IJ.S.M.) Het baanvak maakt deel uit van de spoorlijn Den Helder – Amsterdam, die de Zaanstreek tegenwoordig in twee delen splitst

Deze spoorlijn lag toen nog relatief ver in het Westzijderveld en voor de aanleg moesten enkele molens verdwijnen. Ook werden de stations Zaandam, Koog-Zaandijk, Wormerveer en Assendelft gebouwd. Deze stations waren Standaardstations, ontworpen door architect Karel Hendrik van Brederode, die tussen1860 en 1873 in heel Nederland werden gebouwd.

In die tijd werden stations door Rijkswaterstaat gebouwd en daardoor werden ze ook Waterstaatstations genoemd. Er waren vijf klassen stations, klasse 1 was het grootste type en klasse 5 het kleinst. Het aantal inwoners van een plaats was bepalend welk type station het kreeg. In totaal zijn er zesennegentig standaardstations gebouwd.

De vier Zaanse stations waren van de vernieuwde uitvoering klasse 3, waarvan er in Nederland twaalf zijn gebouwd en type ss Hoogezand werden genoemd. Deze stations bestonden uit een hoofdgebouw met twee lagere zijvleugels. Van de twaalf zijn er nog twee (Meppel en Zuidbroek) over.

Om station Koog-Zaandijk te bereiken werd de Spoorstraat aangelegd die later werd omgedoopt in Stationsstraat. Deze brede straat ontstond door de sloot tussen het Friesche Pad en het Bonsempad te dempen. Het Bonsempad was de noordkant en vernoemd naar molen De Zwarte Bonsem die recht tegenover de huidige Zwarte Bonsemstraat stond. De namen van de paden verdwenen in 1872.

Station Koog-Zaandijk werd in 1931 als eerste van de vier Zaanse stations gesloopt vanwege de aanleg van de Provincialeweg. Er werd een nieuw station gebouwd, ook weer met een hoofdgebouw met twee lagere zijvleugels en tevens werd er een goederenoverslagplaats gemaakt.

In 1976 werd dit tweede station gesloopt, ditmaal vanwege de verbreding van de Provincialeweg. Het perron werd daarna overkapt, het voetgangerstunneltje werd gebouwd, er kwam een kiosk en de goederenoverslagplaats verdween. Op de plaats van de goederenoverslagplaats kwam het huidige parkeerterrein en een ander stuk ligt nog steeds braak.

De naam station Koog-Zaandijk werd in 2016 veranderd in station Zaandijk-Zaanse Schans. De naam van het andere station van Koog aan de Zaan, station Bloemwijk, werd gelijktijdig veranderd in station Koog aan de Zaan.

Op de oude foto zien we drie molens en een klein stukje van het wiekenkruis van een vierde. Links staat de oliemolen De Munnik, gebouwd in 1647. Deze stond aan en ten noorden van de Sluissloot, ongeveer halverwege de Pelikaanstraat en de Museumlaan. De molen is in 1904 gesloopt.

De molen rechts van het station is oliemolen De Kieft. Deze molen werd in 1642 gebouwd en heette eerder De Gekroonde Kieft. De Kieft stond ten noorden van de Weelsloot, direct ten oosten van de Pelikaanstraat en werd in 1901 gesloopt

De derde molen die we zien, op de achtergrond, is paltrok houtzaagmolen De Locomotief, gebouwd in 1866 of 1867. Deze molen was nieuw gebouwd ter vervanging van paltrok De Groene Jager, die moest wijken voor de aanleg van de spoorlijn.

In 1904 werd de Locomotief van zijn standplaats, iets ten zuiden van de Hyacintstraat/hoek Parallelweg, gehaald om herbouwd te worden in Zaandam-Oost. Daar kwam hij in de plaats van de op 11 december 1903 verbrandde paltrok De Gekroonde Poelenburg. In 1963 verhuisde de molen naar de Zaanse Schans, waar hij anno 2025 nog steeds staat te pronken.

De laatste molen is oliemolen De Wezel welke in 1691 is gebouwd. Hiervan zien we, uiterst rechts naast de goederenloods, een klein stukje van het wiekenkruis. De molen stond ten westen van de spoorlijn en ten noorden aan de Sluissloot. De Wezel is in 1907 gesloopt en op zijn erf verrees later een wasfabriek.

Naar alle vier genoemde molens zijn in Koog aan de Zaan straten vernoemd. Uiterst links zien we nog de in 1686 gebouwde Kogerkerk, die op 2 mei 1920 grotendeels verbrandde maar na de brand is herbouwd.

Station Koog-Zaandijk met de molens de Munnik, de Kieft, en de Locomotief en een klein stukje van het wiekenkruis van een vierde molen. De foto is gemaakt in 1900, Beeldbank Zaansche Molen
Station Zaandijk-Zaanse Schans 2025, Bert Versteeg

Bekijk hier alle fototijdreizen.

Foto en tekst 2025: Bert Versteeg. Bronnen: Zaanwiki, Wikipedia, Historische Vereniging Koog-Zaandijk, Molendatabase, 1100 Zaanse Molens, Beeldbank De Zaansche Molen.