Bergen-Belsen-overlever Abel Herzberg (1893-1989) schreef ooit: ‘Er zijn in de Tweede Wereldoorlog geen zes miljoen joden uitgeroeid, maar er is één jood vermoord en dat zes miljoen keer.’ 

Morgen wordt op veel plekken in Nederland stilgestaan bij de verschrikkingen van de Holocaust. Ook in Zaandam. Voor 27 januari is gekozen omdat op die dag in 1945 het concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau werd bevrijd.

Zes miljoen is een getal dat je hoofd snel verlaat omdat het niet te bevatten is. In het stadhuis van Zaanstad ligt een boek met de namen van 171 Joodse inwoners van de zeven voormalige Zaangemeenten die in de oorlog zijn vermoord.

Met Monumenten Spreken maakten we minidocumentaires over de verhalen achter 28 oorlogsmonumenten van de Zaanstreek. 

Om de geschiedenis achter het monument op de Joodse Begraafplaats zichtbaar te maken, besloten we met de uitspraak van Herzberg in ons achterhoofd om het lot van ‘één jood’ uit te lichten. Het werd Roosje Drilsma van de Gedempte Gracht. Zij, haar broertje Leo en haar vader en moeder Abraham en Rachel, overleefden de oorlog niet. 

Met de keuze voor één gezicht, één gezin, probeerden we de grote getallen terug te brengen naar individuen.

Naar een moeder die soep maakte met daarin vermicelli in de vorm van letters, naar een vader die eerlijk handelde en er voor zijn gezin was. Naar een meisje dat haar best deed op school, grapjes maakte, een toekomst wilde. Naar een jongen die niet ouder mocht worden dan vijf en een poes een miauwtje noemde. Naar mensen die verdreven werden uit Zaandam om op gruwelijke wijze, ontdaan van alles wat hen mens maakte, vermoord te worden. 

Zoveel mensen die het grootste onrecht werd aangedaan. Het onrecht dat nooit meer rechtgezet kan worden. 

Relevante video’s

Met monumenten Spreken, maar ook met De Orkaan, probeerden we de afgelopen jaren Zaans/Joodse mensen een gezicht te geven. We zetten een aantal video’s voor je op een rij:

Gedenkboek Stadhuis (Monumenten Spreken)

In deze documentaire komen alle Zaanse namen voorbij:

Omslaan van de bladzijden

In maart 2019 filmden we Willem Mandjes die elke dag een bladzijde van het boek omsloeg om ervoor te zorgen dat alle namen zichtbaar bleven. Willem is inmiddels overleden, zijn collega’s slaan de bladzijden nog altijd om.

Sta op als een kind

Het lied ‘Sta op als een kind’ was onderdeel van de Februaristaking Jeugdlezing 2021. De tekst is geïnspireerd op Abraham Pais, hij werd 42 jaar. Abraham was een bekende handelaar in scheepsbenodigdheden met een pakhuis aan de Zaanweg in Wormerveer. Kinderen uit die tijd vertelden ons dat hij hen blij maakte door hen, als ze in de Zaan zwommen, een reddingsvest of andere drijvende objecten uit zijn zaak toe te gooien.

Verhalen achter de Struikelstenen

Samen met De Zaanse Theaterschool en regisseur Robert van Tellingen maakten we een aantal ultra-korte video’s over de verhalen achter de struikelstenen van de Zaan:

En, als aanvulling, het plaatsen van de stenen voor familie De Jong:

En, als aanvulling: op de plaquette die in de hal van het Zaanlands Lyceum hangt staan de namen van drie docenten en 23 leerlingen en oud-leerlingen die door de oorlog omkwamen. Ook de naam van leraar Marcus Polak staat erop. Wat moet dat een inspirerende onderwijzer zijn geweest!

Geertje Pel-Groot

Geertje Pel neemt in 1942 de Joodse baby Marion Swaab in haar gezin op. Marion overleeft de oorlog, Geertje niet (deze minidocumentaire maakten we met Monumenten Spreken):

Polak & Schwarz

In de opmaat naar het vernietigingsproces begint de ‘arisering’ van bedrijven. Joodse eigenaren worden gedwongen hun bedrijven af te staan, Joodse werknemers worden ontslagen (deze minidocumentaire maakten we met Monumenten Spreken):

De Namen

‘Je bent pas dood als je naam niet meer wordt genoemd’. Dat is misschien niet helemaal waar, maar we hebben de namen toch heel graag laten noemen.

Door: Merel Kan, met gebruikmaking van het Orkaan-archief.