Het tv-programma Pointer dook tijdens haar laatste uitzending in de combinatie van woningnood en winkelleegstand. Zaanstad is een van de gemeentes waarnaar gekeken werd. Hier is de woningnood hoog. Tegelijk staan er in de gemeente veel winkels leeg. Pointer baseert zich op het CBS, dat voor Zaanstad aangeeft dat 9,67 procent van de winkelpanden leegstaat.

In het beleidskader detailhandel van de gemeente Zaanstad duiken echter twee andere cijfers op: 4,6 procent leegstaande ruimtes in 2024 en 5,4 procent in leegstaande m² winkelvloeroppervlak. (De cijfers van Pointer gaan over 2025, maar dan nog is het een onverklaarbaar groot verschil.)

Inconsistentie

Als we de data induiken, houdt dat niet lang stand. Op pagina 17 van het ondersteunende contextdocument beleidskader detailhandel staat het omgekeerde: 4,6 procent leegstaande m² winkelvloeroppervlak en 5,4 procent in leegstaande ruimtes.

Bij navraag bij de gemeente Zaanstad blijkt dit inderdaad om een verwisseling te gaan; in werkelijkheid klopt het volgens Zaanstad dat het om 5,4 procent leegstand (ruimtes) gaat. Dat komt nog altijd niet in de buurt van de cijfers van het CBS Als we verder de data induiken, zien we nog iets opvallends.

Onder de absolute cijfers leegstand uit het ‘contextdocument’. Leegstand in donkerblauw in de grafieken. De 14.799 (m²) in de rechtergrafiek komt overeen met 4,6 procent in leegstaande m² winkelvloeroppervlak. Maar de 86 leegstaande winkelpanden van het totaal van 719 betekent 11,9 procent leegstand. De administratieve check die Zaanstad op pagina 26 van het document aanhaalt, komt op een soortgelijk percentage uit.

Maar de 5,4 procent die elders in hetzelfde document staat, gaat ook over het percentage leegstaande panden. Twee verschillende getallen over dezelfde statistiek in één contextdocument, dat is op zijn minst bijzonder te noemen.

Volgens de gemeente Zaanstad klopt de 5,4 procent. Toch is de 11,9 procent is ook (bijna) gelijk aan de administratieve check uitgevoerd door Zaanstad.

De Locatus-data over 2025 wijzen een leegstandniveau van 9,3 procent aan, 69 van de 737 panden. Dat is bijna gelijk aan de CBS-data. Wat de correcte lezing van vorig jaar ook moge zijn, dit jaar staat de leegstand volgens zowel het CBS als Locatus rond de 9 procent.

Zó goed

Toen er in 2025 over het beleidskader gestemd moest worden, vroegen SP en de PvdD in een motie het college een leegstandsverordening in te voeren. Daarmee kan de gemeente leegstand actief tegengaan en bijvoorbeeld boetes opleggen bij langdurige leegstand.

Volgens wethouder Onclin was een bepaalde mate van leegstand goed voor de doorstroom en was ingrijpen onnodig.

‘Omdat het zó goed gaat met de leegstand dat we onszelf af en toe zorgen maken of het niet op een ongezond frictieniveau komt.’

Dat vond een grote meerderheid van de raad ook. Toen hielden raad en wethouder rekening met het foutieve percentage 4,6 procent.

Onverstandig

Toen de CBS-cijfers over leegstand uitkwamen, dienden de SP en de PvdD, samen met GL, opnieuw een motie in.

Wethouder Stephanie Onclin moest die discrepantie in cijfers toen verdedigen ‘Ik weet het op dit moment niet’, zei de wethouder toen. Zij maken gebruik van andere cijfers dan het CBS, geeft Onclin toe, maar waarom deze verschillen optraden wist ze niet. Onclin had de indruk dat de raad het ook niet zo goed wist. Daarom vond zij het onverstandig om zonder voldoende kennis met een verordening te komen.

Een kleine meerderheid van de raad volgde die redenering; het college minus GL, plus LZ en de PVV stemde de motie weg.

Waar en waarom het precies mis is gegaan bij het vaststellen van de leegstand, blijft ongewis. De 9,67 procent van het CBS lijkt de veiligste optie; het onderzoeksbureau geeft ten slotte maar één percentage, niet twee, en dat is bij het vaststellen van leegstand best wel handig (het helpt niet als je ook nog eens de relevante cijfers omdraait).

70.000

Landelijk gaan woningnood en leegstand vaak samen; in 81 gemeenten met hoge woningnood staat meer dan 5 procent van de winkels leeg. In vijftien gemeenten gaat dat zelfs om meer dan 10 procent. Daar valt Zaanstad net niet onder, maar de gemeente hoest er wel tegenaan.

Boven veel winkels is er ruimte die soms al jaren leegstaat. Onderzoekers schatten dat ombouw van lege winkels en bovenruimtes landelijk tot 70.000 woningen kan opleveren.

Het is niet alleen door gebrek aan wilskracht dat deze vertaling niet plaatsvindt. Een winkel mag niet altijd zomaar een woning worden. Regels over parkeren, duurzaamheid of monumenten kunnen ervoor zorgen dat een winkel een winkel moet blijven, ook als er niet gewinkeld kan worden. De aflevering van Pointer over het onderwerp is gisteravond om 21.15 uur uitgezonden op NPO 2.

Door Marijn Kerkhoven op basis van Pointer, het AD, het beleidskader detailhandel van de gemeente Zaanstad, het contextdocument voor het beleidskader detailhandel, eerder nieuws op de Orkaan en motie beboet leegstand. Foto: leegstand Suikertuintje, Rozengracht Zaandam (sinds mensenheugenis).