Voor de Fototijdreis nemen we je deze keer mee naar de Sluissloot in Koog aan de Zaan met Francken Cacao.

De tijd staat niet stil. Er wordt gebouwd en gesloopt, straten verdwijnen, nieuwe wijken verrijzen. Winkels gaan weg, bedrijven sluiten, groen maakt plaats voor nieuwbouw. De Zaanstreek is de afgelopen decennia sterk veranderd. De Orkaan brengt dat in beeld. Op één plek die in het verleden op de foto is gezet, maken we nu opnieuw ‘dezelfde’ foto. Zoek de verschillen…

Op de oude foto van de Sluissloot in Koog aan de Zaan, die gemaakt is rond 1815, zien we Francken cacao. Deze foto komt uit de beeldbank van De Zaansche Molen. Bert Versteeg maakte de eigentijdse foto.

Sluissloot Koog aan de Zaan

De Sluissloot was bijna 250 jaar lang een belangrijke sloot die, door de in 1729 gebouwde Kogersluis, het molenrijke Westzijderveld verbond met de Zaan. De sloot lag tussen de Jan Bestevaerstraat, het vroegere Jan Tuinenpad, en het Sluispad.

Aan de sloot stonden ooit een zestal molens, de oliemolens De Munnik, De Paap en De Wezel, paltrok Het Vergulde Kalf en twee slijpmolentjes van respectievelijk H. Steevens en Jan Munnik. Beide heren waren smid van beroep en hadden hun molentjes op schuren gebouwd.

Er was meer bedrijvigheid aan de sloot, bekend is natuurlijk herberg De Waakzaamheid bij de sluis, maar ook de grutterij van Van De Stadt stond daar. De grutterij was een rosmolen, dus door paarden aangedreven en is in 1917 geliquideerd. De opstallen werden door de firma Honig gekocht voor opslag en werden in 1983 gesloopt.

Grut is gepelde of gebroken graan of boekweit dat gebruikt werd om er pap van te maken. In de grutterij bij de Sluissloot werd voornamelijk boekweit verwerkt. Boekweitgrutjes waren tot de jaren ’50 een gangbaar en geliefd gerecht. Ze werden met water of melk gekookt tot een dikke pap of brij, dat met stroop werd gegeten.

Verder was er aan het Jan Tuinenpad nog de scheepswerf van Teer die later Swart werd, een koperslagerij, 4 kruidenierszaken, een verffabriek, een zakkenhandel, een bakkerij, 2 boerderijen, een schilder, een aardappelhandel, een barbier, een papieren zakkenplakkerij, een brandstoffenhandel en een metselaar.

Het grote pand links op de foto’s was de cacaofabriek van Adriaan Francken. Hij begon samen met zijn compagnon Cornelis Evert Smit in 1886 het cacaofabriekje Mexico. Ze begonnen onder de naam A. Francken & Co. Beide heren kwamen uit Westzaan.

In 1894 werd het vennootschap tussen Francken en Smit ontbonden, waarna Francken het bedrijf alleen voortzette. De zaken liepen goed. Zo goed dat Francken in 1897 een nieuwe fabriek, ook met de naam Mexico, liet bouwen op het huidige adres Jan Bestevaerstraat 60.

In de loop der jaren ontstond er door de komst van nieuwe cacaofabrieken een moordende concurrentie. Hierdoor fuseerde de firma Francken in 1922 met de Amsterdamse firma N.V. Erven Caspar Flick en werd de naam van het bedrijf N.V. Cacao-Unie. De productie werd naar Amsterdam overgeplaatst.

Caspar Flick was in 1745 aan de Nes in Amsterdam zijn cacaofabriekje begonnen. De N.V. Cacao-Unie heeft het niet lang vol gehouden, in 1924 ging het bedrijf failliet.

Na Francken kwam omstreeks 1930 N.V. P.A. Alphenaar in het pand. Dit bedrijf was als kartonnagefabriek in 1927 opgericht in Zaandijk. In 1954 werd het een stans- en afwerkingsbedrijf voor de grafische industrie, gespecialiseerd in snijden, pregen, vensteren, vouwen en plakken. Het bedrijf was vooral bekend van onder andere legpuzzels.

In 1968 was het bedrijfspand te klein geworden en verhuisde het naar Industrieweg 13 in Wormerveer. Het bedrijf ging in 2005 failliet, maar maakte een doorstart. In 2023 ging het opnieuw failliet en werd het overgenomen door Cachet Stansen uit Purmerend en een kartonnagefabriek uit Alkmaar.

Na het vertrek van Alphenaar hebben diverse bedrijfjes in het pand gezeten. Het laatste bedrijf dat er gebruik van maakte was Art of Printing die er van 2000 tot 2007 T-shirts, sweaters, tassen en sportkleding bedrukte. ‘Mexico’ werd daarna verbouwd en sinds 2011 herbergt het 4 appartementen.

De Sluissloot werd in 1968 gedeeltelijk gedempt en ook de brug en de sluis verdwenen in dat jaar. Een gedeelte van de sloot is nog aanwezig vanaf de Hendrik Sweepestraat tot aan de Wezelstraat.

Bekijk hier alle fototijdreizen.

Tekst en foto 2026: Bert Versteeg. Bronnen: Zaanwiki, Beeldbank De Zaansche Molen, Historische Vereniging Koog Zaandijk en Orkaan-archief.