Brand in het Zaansch Veem: inferno op de Zaan

“Om kwart over vijf Vrijdagmorgen werden de bewoners aan de Oostzijde te Zaandam opgeschrikt door een aantal gillende brandweersirenen, die hen krijsend wakker sloegen uit hun slaap. Hiermede begon de strijd van de gehele brandweer tegen een vuurzee, zoals men hier bijna nimmer gekend heeft.”  

Zo begint het verslag in De Zaanlander op zaterdag 16 oktober 1954 van één van de grootste branden die de Zaanstreek ooit kende.

Door: Sander Wegereef

De brand in het Zaansch Veem is symbool geworden voor een grote vijand van de Zaanse industrie: brand! Niet alleen de houten molens waren van oudsher zeer vatbaar voor brand, ook de grote robuuste fabrieken, zoals bleek op vrijdag 15 oktober 1954. Toen brandde het pakhuizencomplex Zaansch Veem aan de Oostzijde in Zaandam volledig af.

Zaansch Veem 2205282

De brand werd in de vroege ochtend ontdekt door stoker Nars Bouquet van Verkade, aan de overkant van de Zaan. Zaansch Veem bestond uit de twee aan elkaar grenzende pakhuizen Czaar Peter en Nederland. Via een luchtbrug stond het complex in verbinding met het naastgelegen pakhuis Zaandam. In Zaansch Veem werden voornamelijk cacaoproducten (cacaoboter, maar ook afval van de cacaoproductie) opgeslagen. Verder lagen er wat houten deuren opgeslagen en wat restanten verf.

Looplamp
Een vergeten brandende looplamp op de eerste verdieping van pakhuis Czaar Peter, die op een baal cacaoschroot was blijven liggen, had ervoor gezorgd dat de boel was gaan smeulen en vlam had gevat. Binnen drie kwartier was het vuur overgeslagen naar het naastgelegen pand; cacaovetten die door de hitte vloeibaar waren geworden, stroomden onder de branddeuren door naar pakhuis Nederland.

Zaansch Veem 2108689

De brandweer was vlug ter plaatse, maar het vuur greep razendsnel om zich heen. In eerste instantie leek de poging om het vuur van binnenuit te blussen succesvol, maar toen de vlammen zich via de hoger gelegen verdiepingen verder verspreidden, was er geen houden meer aan en moest de actie worden gestaakt.

Om 9.32 uur stortte de zuidmuur van het pand Nederland met donderend geraas in de Zaan. De brandende cacaoboter vloeide in een grote stroom de Zaan in en bleef als een vlammende vetlaag op het water drijven.

Zaansch Veem 2108704

Freek de Jonge
Toeschouwers kwamen in groten getale af op het inferno op de Zaan. Eén van de bekendste ooggetuigen was de latere cabaretier Freek de Jonge, die de ramp vanaf de kade aan de Westzijde gadesloeg. De brand speelt een belangrijke rol in zijn boek Zaansch Veem – inderdaad vernoemd naar de verloren gegane pakhuizen -, waarin hij zijn jeugdjaren in Zaandam beschrijft.

“Ik wurmde mij tussen de mensen door tot ik aan de rand van de Zaan stond en daar zag ik voor mijn ogen de allesverslindende vlammen die de twee pakhuizen van de N.V. Zaansch Veem opvraten. Brandweermannen stonden op dekschuiten en richtten meelijwekkende straaltjes water op de woekerende vuurzee.” (…) “Boven het geraas van vlammen en het en het gekraak van brandend hout uit, klonken de over en weer geschreeuwde bevelen van de brandmeesters. Uit ramen en deuren stroomde  brandende cacaoboter sissend de Zaan op en maakte ons deelgenoot van een nieuw spektakel: brandend water.”

Freek de Jonge 2224377

Dode brandweerman?

In zijn boek meldt Freek de Jonge dat “het lot van één van de brandweermannen met een daverende klap werd bezegeld”, doelend op een brandweerman, die om het leven gekomen zou zijn door ingestorte muur die op hem terecht was gekomen. In werkelijkheid waren er geen dodelijke slachtoffers. Toch was De Jonge niet de enige die dacht dat hij de brandweerman had zien omkomen. De Zaanlander schreef:

“Een gegil steeg op uit de toeschouwers. Er dreigde een paniek te ontstaan, want men meende niet alleen voor een enorme brand te staan, maar tevens met eigen ogen te hebben gezien hoe enkele mannen door het vallende puin bedolven waren.” (…) Maar tot hun grote geruststelling hadden de vijf brandweerlieden zich bliksemsnel van het dak laten glijden. De een viel daarbij op de brandweerwagen, die er onder stond en de ander, Nic Jonker, werd met een shock naar het ziekenhuis overgebracht.”

Zaansch Veem 2224193

Verzekering
Ronduit cynisch is de advertentie van Assurantiekantoor De Wind, die onder het verslag van de brand is geplaatst: “Als vuur en water U belagen, wie zal de schade daarvoor dragen? Het beste antwoord dat ge vindt, een prima verzekering bij De Wind!” Ongelukkig timing of gewoon een slim staaltje Zaanse ondernemingsgeest?

Sloop
De pakhuizen waren uiteraard reddeloos verloren. De schade werd al vrij snel geschat op ruim elf miljoen gulden. De sloop van de panden, die begon 27 oktober, zou uiteindelijk vier maanden duren. Opmerkelijk genoeg sloegen er stoomwolken uit de fundering toen de toren viel en dwars door de betonnen vloer op de begane grond ging.

Op YouTube is een uitgebreid beeldverslag te vinden van de brand in het Zaansch Veem:

Foto’s: Collectie Gemeentearchief Zaanstad

8 Reacties op Brand in het Zaansch Veem: inferno op de Zaan

  1. Jopie Klinkenberg-Bouquet schreef:

    Niet de portier van Verkade heeft de brand ontdekt maar mijn vader Nars Bouquet die stoker was bij Verkade. Het ketelhuis lag aan de Zaan daarin was geen telefoon, mijn vader had nachtdienst (4 uur begonnen) en zag dat er vlammen waren hij is naar de portier gelopen daae was wel telefoon en heeft gezegd dat de brandweer gebeld moest worden. Dit wil ik graag even vertellen. Vriendelijke groet Jopie Klinkenberg

    • Sander Wegereef schreef:

      Bedankt voor uw reactie! De Zaanlander van 16 oktober 1954 sprak van het feit de portier van Verkade de brand had ontdekt, maar ik ben erg blij met deze waardevolle aanvulling!

      • De Orkaan schreef:

        We hebben het aangepast. De stoker dus, niet de portier.

        De ‘cynische’ advertentie van Assurantiekantoor De Wind was zeer waarschijnlijk het gevolg van een afspraak die de verzekeraar met de krant had: als er een artikel over een brand werd geplaatst, wilde de verzekeraar daar een advertentie bij.

      • Jopie Klinkenberg-Bouquet schreef:

        Heel fijn en graag gedaan. Ik ben heel blij dat U Uw verslag heeft veranderd, hartelijk bedankt hiervoor. Jopie klinkenberg-Bouquet

    • freek de jonge schreef:

      de groeten aan jopie klinkenberg!

  2. Frits Krom schreef:

    Vraagje: was het déze brand, waarbij het vermaarde, eeuwenoude Olieslagerscontract “over oor” ging?

  3. Gerrit Vinke schreef:

    Leuk artikel en als kind heb ik het zien branden het Zaans Veem.

  4. Henk Boon schreef:

    Dat filmpje was erg intressant en goed , Ik werkte als 15 jarige bij Verkade en daar vandaan keek je zo in de brand Ik zag de ene muur omvallen op een paar dekschuiten en toen begon het te branden in de Zaan door de vloeiende kakaoboter
    de groeten uit Zweden

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *