Vandaag brengt de Fototijdreis ons naar Krommenie, waar sinds de aanleg van de spoorlijn in 1865 een brug over de Nauernasche Vaart ligt.

De tijd staat niet stil. Er wordt gebouwd en gesloopt, straten verdwijnen, nieuwe wijken verrijzen. Winkels gaan weg, bedrijven sluiten, groen maakt plaats voor nieuwbouw. De Zaanstreek is de afgelopen decennia sterk veranderd. De Orkaan brengt dat in beeld. Op één plek die in het verleden op de foto is gezet, maken we nu opnieuw ‘dezelfde’ foto. Zoek de verschillen…

Op de oude foto van omstreeks 1890 zien we de spoorbrug met daarop een stoomtrein en diverse molens. Dit punt vormt de grens tussen Assendelft, Krommenie en Wormerveer. Bert Versteeg maakte de eigentijdse foto.

Spoorbrug Nauernasche Vaart

De spoorlijn maakt deel uit van de lijn Den Helder en is tussen 1865 en 1878 aangelegd.

Als eerste was de lijn Den Helder – Uitgeest (1867) gereed, gevolgd door het traject Uitgeest-Zaandam (1869). Na de inpoldering van Het IJ en  het graven van het Noordzeekanaal, werd de lijn doorgetrokken naar Amsterdam (1878). Station Willemspoort was het eindstation, later werd de lijn doorgetrokken naar station Westerdok.

Om per trein vanuit Den Helder, Alkmaar of de Zaanstreek naar Amsterdam te reizen moest men gebruik maken van de ook in 1867 geopende lijn Uitgeest – Haarlem die aansloot op de lijn Amsterdam – Rotterdam. Pas in 1889 werd het Centraal Station in Amsterdam in gebruik genomen.

Doordat de nieuwe spoorlijn diverse, in die tijd, belangrijke vaarwegen doorkruiste moesten er spoorbruggen worden gebouwd.

Behalve de spoorbrug over de Nauernasche Vaart kwamen er onder andere bruggen over de sloot bij de Nagtegaalkade in Wormerveer, de Sluissloot in Koog aan de Zaan en de Papenpadsloot in Zaandam. Als laatste kwam de imposante Hembrug over het Noordzeekanaal.

De brug over de Nauernasche Vaart was oorspronkelijk een draaibrug maar werd in 1964 vervangen door de huidige ophaalbrug.

De stoomtrein op de brug was de Christine, die speciaal was gebouwd voor de aanleg van de spoorlijn. Achter de locomotief zit een een tender waarmee duinzand werd aangevoerd.

Molens

Op de oude foto zien we links hennepklopper De Zwaan, gevolgd door, links van de locomotief, watermolen De Pulp, de hennepkloppers De Weldragende Kersenboom en De Blauwe Arend.

Deze molens stonden allen in Krommenie. Rechts op de achtergrond zien we nog de oliemolens De Vrijheid en De Boerin die aan de Noorddijk in Wormerveer stonden.

Hennepklopper De Zwaan was gebouwd in 1649 als oliemolen en is later verbouwd. De molen werd op 27 mei 1761 door de bliksem getroffen en werd volledig in de as gelegd. De Zwaan werd herbouwd maar over de molen is verder weinig bekend.

In het Algemeen Nieuwsblad van 12 januari 1879 werd te koop aangeboden: Een Pakhuis, genaamd „de Zwaan” met Erve, en de zich in den grond bevindende Fundamenten van de gesloopte Molen „de Zwaan”.

Deze advertentie geeft aan dat de molen vermoedelijk eind 1878 is gesloopt waarbij het genoemde pakhuis de schuur van De Zwaan was. De molen stond aan de Nauernasche Vaart op de hoek van de Prins Hendrikstraat en Zuidervaartdijk.

Polder- of watermolen De Pulp is in 1633 gebouwd om de Krommenieër Polder te bemalen. De molen stond aan de, eveneens in 1633, aangelegde Nauernasche Vaart. Hij diende als afwatering van de tussen 1632 en 1635 drooggelegde Schermer.

De Pulp werd in 1878 vervangen door stoomgemaal Rapide, dat nog steeds aan de Noordervaartdijk staat. Dit gemaal werd in 1919 buiten gebruik gesteld, toen een elektrisch gemaal de bemaling overnam.

De derde molen die we zien is hennepklopper De Weldragende Kersenboom, die ook aan de Nauernasche Vaart stond, iets ten noorden van de Noordersluis.

De molen is in 1641 gebouwd en kwam in 1865 in handen van de firma Kaars Sijpesteijn, die tot 1885 met de molen bleef werken. In dat jaar werd de molen gesloopt, maar de onderbouw en schuur bleven staan en dienden eerst als opslagplaats.

Later werden de onderbouw en schuur door de familie Sely omgebouwd tot woning. Het molenrestant werd tot halverwege de jaren ‘60 bewoond en werd uiteindelijk in 1972 gesloopt.

Hennepklopper De Blauwe Arend stond iets ten zuiden van het voormalige stoomgemaal. Deze is in 1692 gebouwd en bleef tot 1907 op windkracht werken.

Het werk werd door een motor overgenomen en de molen werd onttakeld waarna de romp vermoedelijk in 1913 werd gesloopt. De molenschuur werd vervolgens als woning ingericht en in 1998 gesloopt.

We vervolgen deze Fototijdreis in Wormerveer, waar we het nog onbebouwde veld zien met aan de horizon de twee molens aan de Noorddijk. Hier hebben ooit 13 molens gestaan.

De meest linkse molen is De Vrijheid, gebouwd in 1742, waarvoor Jan van Straten op 18 juli van dat jaar de windbrief ontving.

Deze molen was de tweede gezien vanuit het noorden en is als pelmolen gebouwd. In 1751 kwam de molen in bezit van Vastert Claasz Vas die er een oliewerk bij liet plaatsen, zodat De Vrijheid een dubbelfunctie kreeg.

Tot 1779 bleef dit zo en toen werd de molen voorzien van twee dubbele en een enkel oliewerk. De molen bleef Tot 1840 in bezit van de familie Vas, waarna de molen in bezit kwam van de familie Honig die tot 1896 met De Vrijheid bleef werken.

In 1896 werd de molen afgebroken en verplaatst naar Wormerveer. Hij werd weer als korenmolen De Wachter opgebouwd en in 1918 gesloopt. Op het terrein kwam omstreeks 1930 veevoederfabriek Brokking.

Na de sloop van de fabriek was er in 2018 een archeologisch opgraving waarbij de fundering van De Vrijheid terug werd gevonden. Nu is hier een woonwijkje met de naam De Pijl gerealiseerd.  

Oliemolen De Boerin was de vierde molen, gezien vanuit het noorden, en is in 1691 gebouwd. Cornelis Gerrit Simonsz. ontving op 23 oktober van de jaar de windbrief.

In het begin van de 19e eeuw was de molen eigendom van Jan Vas, eigenaar van nog vijftien oliemolens, die allemaal in Wormerveer en Wormer stonden.

Later werd De Boerin eigendom van Adriaan Laan, die de molen verhuurde aan de firma Wessanen en Laan, dat later Bloemendaal en Laan werd. In 1900 kwam de molen in bezit van de scheepswerf Verhoeven & Vis, die De Boerin lieten onttakelen.

Na de liquidatie van de scheepswerf kwam het molenrestant weer in bezit van Bloemendaal en Laan, die het eerst als pakhuis gebruikte en later als werkplaats. In 1960 of 1961 werd het overgebleven deel van het achtkant gesloopt, waarna in 1968 ook de schuur werd gesloopt.

Bekijk hier alle fototijdreizen.

Tekst en foto 2026: Bert Versteeg. Bronnen: Beeldbank Gemeentearchief Zaanstad, Molendatabase, Zaanwiki, Wikipedia, 1100 Zaansche Molens en Orkaan-archief.