De verkiezingen komen er alweer bijna aan; over een week is het 18 maart en gaat Zaanstad naar de stembus – net als alle andere gemeenten. Elke dag komt een partij die meedoet langs op De Orkaan (soms zelfs meer – in de Zaanstreek hebben we er 35!); vandaag het programma van GroenLinks-PvdA in Zaanstad.

GroenLinks en de PvdA doen voor het eerst samen mee aan de gemeenteraadsverkiezingen van Zaanstad. Beiden zijn niet zo goed in het verzinnen van creatieve namen voor partijprogramma’s. De PvdA ging in 2022 voor het algemene ‘bouwen aan een beter Zaanstad’. GL keek heel lang naar de eigen naam om op ‘kiezen voor Groen én Links’ te komen. De partijen gaan nu samen; het programma heet ‘Wij maken Zaanstad samen’. 

Dat zijn de titels van de verkiezingsprogramma’s. Wij kijken naar de inhoud. Wat is er in het coalitieakkoord ‘Slagen maken’ nog overgebleven van de programma’s van vier jaar geleden? Hoe effectief waren zij in het behalen van de GL- en de PvdA-doelen? En hoe haalbaar (en geloofwaardig) zijn de verse GL-PvdA-beloftes?

De partij is de afgelopen vier jaar behoorlijk opgeschud. De twee oude roergangers zijn van het schip gevallen en de nieuwe stuurvrouw is een haast oppositionele koers gaan varen ten opzichte van de oude coalitie. Toch zat ook lijsttrekker Köseoglu de afgelopen jaren gewoon voor de partij in de raad en stemde ze bijna altijd met het college mee. Het gevoerde beleid is dus ook het beleid van haar en de fusiepartij. 

Beide partijen stemden tegen slechts drie raadsvoorstellen. Tegen de verworpen Parkeervisie en gebiedsvisie Balkenhaventerrein. GL stemde tegen de voortzetting van de Rotterdamwet naar heel Zaandam-Oost, waardoor mensen met een bijstandsuitkering of andere lage inkomens kunnen worden geweerd.  

De PvdA stemde tegen de openbaarmaking van het integriteitsonderzoek naar Juliëte Rot. Bij dat laatste pleit het partijprogramma nu voor zoveel mogelijk openbaarheid (zover dat iets zegt, want dat deden beide partijen ok in het vorige programma). Het verschil in mening over de Rotterdamwet hebben de fusiepartijen handig opgelost door er geen woord over te reppen. 

Wij lichten een aantal belangrijke zaken uit die wel in het GL-PvdA-programma staan.

Sociale huur

In de programma’s van 2018 eiste de PvdA 30 procent sociale huur. GroenLinks eiste 40 procent. De PvdA heeft in het college haar zin gekregen en de 30 procent is de regel in Zaanstad. In dat college zat ook GroenLinks, en die stemden dan ook gewoon mee met de 30 procent. 

Ondanks de eerdere inschikkingen van GroenLinks naar de 30 procent is de fusiepartij met haar nieuwe verkiezingsbeloftes juist richting de hogere 40 procent geschoven. Dat werd vorige keer ook al door een van de twee fusiepartijen beloofd en door die partij toen niet gerealiseerd. De vraag is of de partijen als blok beter kunnen onderhandelen (als ze in de coalitie komen).

Democratie

In 2022 waren zowel GroenLinks als PvdA groot voorstander van ‘burgerparticipatie’ en ‘betrokkenheid’. Over de bestaande referendumverordening zeiden zij niets. In het GroenLinks-programma werd ook een voorstel geopperd om te beginnen met burgerberaden en vaker buiten de raadzaal te vergaderen. Van die beide voorstellen is tijdens de collegeperiode niets terechtgekomen.

Volgens de GroenLinks-PvdA van dit jaar moet de referendumverordening worden afgeschaft. Waarom dat zo is, zegt de partij niet, enkel dat deze niet meer ‘voldoet’. Het heeft er alle schijn van dat dit te maken heeft met het Zaanse Schans-referendum, waar de partij tegen is. Referenda zijn dus leuk, maar niet als er mogelijk tegen de wil van de partij in wordt gestemd.

De sociaaldemocraten halen als ‘vervanging’ de ongerealiseerde GroenLinks-voorstellen uit 2022 uit de hoge hoed: burgerberaden moeten worden ingevoerd en er moet vaker buiten het stadhuis worden vergaderd.

Hoe dat precies ingevuld moet worden en wat zo’n burgerberaad concreet zou kunnen doen, zegt de partij niet. Enkel dat het een raad is ‘waarin inwoners samen met elkaar oplossingen ontwikkelen voor belangrijke thema’s in de gemeente’. Ook over hoe zo’n burgerberaad moet worden samengesteld zegt de partij niets. In het partijprogramma van GroenLinks uit 2022 stond dat het per loting moest.

Erfgoed

De erfgoedvisie van de PvdA was in 2022 een stuk concreter dan die van GL. De sociaaldemocraten wilden intensieve samenwerking met erfgoedpartijen, en een passende inrichting van de openbare ruimte rond erfgoed, zoals verharding en verlichting. GL behandelde erfgoed meer als een identiteitsvraagstuk. Die wilde de partij koesteren, maar ook ‘culturele vernieuwing’ omarmen.

In het gezamenlijke erfgoedstandpunt ligt de nadruk op de Zaanse Schans. Bezoekers moeten daarvoor gaan betalen volgens de fusiepartij. Gratis toegang voor Zaankanters, het verleggen van het fietspad op de Kalverringdijk en het behoud van het voetveer zijn daarbij vereisten. 

Toerisme mag niet onbeheersd groeien als het aan de partij ligt. ‘De historische buurten mogen geen pretpark worden.’ GL-PvdA wil toeristen meer gaan spreiden over de gemeente om overbelasting van de Zaanse Schans te voorkomen. 

Over het Zaanse Schans-referendum dat boven de markt hangt, zegt de partij niets, maar in de raad stemt de partij tegen en na jaren steun wil de fusiepartij de referendumverordening nu afschaffen.

Infrastructuur

De programma’s van de twee fusiepartijen in 2022 zeilden strak tegen elkaar in als het over de A8-A9-verbinding gaat. De PvdA wilde deze graag realiseren, en GL niet. Omwille van collegedeelname gaf GL dat standpunt op, maar helaas, de provincie wil het niet en de A8-A9-verbinding komt er dan ook niet.

Een winst voor GL en in hun nieuwe verkiezingsprogramma pleitten ze er dan ook niet meer voor; nu moet er een verdieping van de N203 komen. Dat is een provinciale weg, dus de verantwoordelijkheid daarvoor ligt nog altijd bij de provincie Noord-Holland. 

Openbaarheid

In 2018 stond het openbaarheidsprincipe hoog op de agenda voor de PvdA. Wob-verzoeken (dat zijn inmiddels Woo-verzoeken) moesten altijd binnen de termijn beantwoord worden. Alle informatie moet in principe openbaar zijn. Daar heeft het College toch nog slagen te maken vis-à-vis het PvdA-programma. 

Het programma van de fusiepartij bevat weer dezelfde belofte als de PvdA vier jaar geleden deed. Proactieve openbaarmaking volgens de lijn: ‘Openbaar, tenzij’ Achterstanden bij de Wob- en Woo-verzoeken moeten worden weggewerkt. Het is de vraag hoe geloofwaardig deze beloftes zijn. Vier jaar geleden werden ze ook al gedaan en ze zijn sindsdien niet verwezenlijkt.

Interventieteam

Wie het Zaanse nieuws een beetje volgt, heeft het interventieteam in Zaandam-Oost geheid voorbij zien komen. De kritische houding van GL-PvdA-lijsttrekker Eylem Köseoglu op dat dossier is veelvuldig te horen geweest. 

Het heeft zelfs gezorgd voor een bestuurscrisis in Zaanstad toen de GL- en PvdA-wethouders Breunesse en Tuijn samen met GL-fractievoorzitter Natascha Stroo en PvdA-raadslid Rijken, Stokebrand en Visser hun taken neerlegden nadat Köseoglu definitief als lijsttrekker werd voorgedragen na een mislukte couppoging door prominenten. 

Het gebrek aan ‘samenwerking’ inzake het interventieteam en de kritische houding van Köseoglu tijdens een interview met Follow The Money zijn daarbij leidend geweest. 

Wie het woord ‘interventieteam’ opzoekt in het partijprogramma van de fusiepartij, vindt niets. Wel staat er een passage in die stelt dat Zaanse regels er soms voor zorgen dat mensen vastlopen. ‘Dat kan leiden tot wantrouwen, onzekerheid of ongelijkheid.’ GL-PvdA wil dat wegnemen, maar welke regels ervoor zorgen dat mensen vastlopen, zegt het programma niet. 

Wat de partij nou precies wil gaan doen om die regels te verbeteren of af te schaffen, staat er ook niet. De gemeente moet volgens GL-PvdA bij criminaliteit en ondermijningsaanpak voldoen aan ‘de regels’. 

De referentie naar het interventieteam ligt daar impliciet onder, maar concreet wordt het niet benoemd. Ook welke regels de gemeente Zaanstad nu zou breken, wordt door GL-PvdA niet nader verklaard. 

Klimaat

In 2022 waren de klimaatambities van GL groter dan die van de PvdA. GL stelde een doelstelling van 2030 om klimaatneutraliteit te bereiken. De PvdA wilde dat in de periode 2030-2040 doen gebeuren. 

Het PvdA-standpunt werd letterlijk in het coalitieakkoord overgenomen. Het nieuwe programma schuift nog iets op; nu is de doelstelling definitiever: 2040.

Stemgedrag

De PvdA diende gedurende de raadsperiode in totaal (mede) 96 moties en amendementen in; 81 daarvan werden aangenomen, vijftien werden verworpen. Daarmee heeft de PvdA het hoogste succespercentage van alle partijen van Zaanstad bij moties en amendementen. GL komt een stukje lager uit. De partij diende gedurende de raadsperiode in totaal (mede) 95 moties en amendementen in; 75 daarvan werden aangenomen, twintig werden verworpen.

De coalitiepartijen stemmen relatief vaak tegen moties en amendementen van andere partijen. Meer dan de helft van het totaal aantal moties en amendementen, zelf ingediende voorstellen zitten daar ook bij, krijgen een ’tegen’ van zowel GL als PvdA. GL stemt net iets vaker tegen.

Als we ook de raadsvoorstellen en overige stemmomenten erbij optellen, krijgen we een totaalbeeld van hoe vaak de fusiepartijen hetzelfde stemmen als de andere partijen in de Zaanse gemeenteraad. Dan zien we dat ze het vaakst samen stemmen, 95,8 procent van de keren. In beide gevallen volgt daarna linkse coalitiepartij ROSA. Daarna komen de rechtse oppositiepartijen en de linkse oppositie. De rechtse oppositie: DENK, DZ, LZ en PVV bungelen onderaan.

Dat de coalitiepartijen hoog staan komt deels door de raadsvoorstellen, daar stemmen coalitiepartijen (en D66) bijna altijd vóór, maar ook bij moties en amendementen houden de coalitiepartijen elkaar, in beperktere mate, vast.

GL en PvdA dienden tijdens de raadsperiode het vaakst moties en amendementen in met elkaar. Daarna volgen ROSA en de linkse oppositie. Rechtse coalitie heeft nog minder haakjes. Bij de rechtse oppositie is bij het indienen eenzelfde duikeling te zien als bij het samenstemmen. GroenLinks en PvdA schrijven het minst vaak voorstellen samen met DZ, LZ en PVV.

Door Marijn Kerkhoven op basis van de verkiezingsprogramma’s van GL en PvdA in 2022 en het gezamenlijke verkiezingsprogramma in 2026. Gebruikmakend van het coalitieakkoord slagen maken. Data verkregen uit de stemmingen en ingediende moties en amendementen door GL en PvdA in de raadsperiode tussen de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 en januari 2026.