Zaanse ontwerper Swip Stolk overleden

Ontwerper Swip Stolk, geboren in Zaandam in 1944, overleed afgelopen zondag op 75-jarige leeftijd. Hij was de man achter de Vara-haan, maakte het Rembrandt-logo, ontwierp postzegels en werkte voor het Groninger Museum. En dat is nog maar een kleine greep uit zijn werk.

Graficus Jan Schoen schets de veelbewogen geschiedenis van de veelzijdige Zaandammer.

Stolk is als ontwerper autodidakt. Vanaf de jaren zestig geniet hij bekendheid door zijn eigenzinnige en flamboyante ontwerpen. Hij ontwierp affiches, logo’s, boeken, postzegels en tentoonstellingsinrichtingen. Hij was vormgever van de VARA, het Groninger Museum, het Rembrandthuis. Ook was hij docent aan de academie in Enschede en Rietveldacademie. Zijn werk zit in de collectie van het Stedelijk Museum, het Haags gemeentemuseum en het Groninger Museum. Hij is meermalen bekroond. Hij kreeg in 1993 zelfs de culturele prijs van de gemeente Zaanstad.

Oorlogskind

Stolk was een oorlogskind, jaren na de bevrijding kregen die kinderen, in de verstikkende wederopbouw, nog voedsel op de bon. Na die beklemmende episode kwam een stevige reactie. Cobra en de 50ers dienden zich aan. De Parijse revolte, de Provobeweging (Swips broer, Rob Stolk, behoorde tot de prominente Provo’s), Hippies, Bloemenkinderen, Rock-’n-Roll, The Beatles, Popmuziek.

Er ontstond een subcultuur waar de gegoede burgerij zich geen raad mee wist. Slapers op de Dam, of in het Vondelpark, seksuele uitspattingen her en der, de NVSH, overal feesten met malle muziek, Woodstock, het Kralingsebos, poptempels als Paradiso en Fantasio vlogen als paddestoelen uit de grond.

De Zaandamse ontwerper Simon Posthuma werd met zijn vriendin Marijke Kooger door The Beatles gevraagd de kleding en entourage te ontwerpen voor het nummer All You Need Is Love, dat in 1967 rechtstreeks werd uitgezonden. Posthuma ontwierp met Kooger een hoes voor Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band, welke uiteindelijk werd afgekeurd en vervangen door de beroemd geworden collagefoto. Op de eerste uitgave van de plaat, is het ontwerp van Posthuma en Kooger wel op de binnenhoes te zien. Hierna beschilderden ze de gevel van de Apple Store in Baker Street. Vervolgens vertrok The Fool naar New York waar ze onder andere een album opnamen met Graham Nash als producer. Later namen Posthuma en Kooger samen onder de naam Seemon & Marijke nog een LP op. De single ‘I saw you’, die werd geproduceerd door Booker T. Jones, bereikte in 1972 de tweede plaats van de Nederlandse Top 40. ‘De geest moet waaien,’ zo omschreef Johnny The Selfkicker die tijd. In dat decor ontwikkelde Swip Stolk zich.

In het netvlies haken

Het is dan ook niet vreemd dat de vrije geest een belangrijk element in het werk van Swip Stolk is. Hij en Anthon Beeke vertegenwoordigden een stroming tegen de emotieloze Zwitserse School, waar Wim Crouwel en Ben Bos toe behoorden. Crouwel vond dat je als grafisch ontwerper zo min mogelijk aanwezig moest zijn. Geheel tegen die opvatting in, is de signatuur van Swip Stolk in al zijn werk herkenbaar aanwezig.

‘Een ontwerp moet fascineren. In het netvlies haken. Het gaat er niet in de eerste plaats om of mensen het mooi vinden, maar of ze er door worden geraakt en de neiging hebben om zich om te draaien en nog eens te kijken wat er precies aan de hand is,’ vind hij. Zijn werk richt zich tegen alles wat behoudend is.

De Boer en Vink

Hij werkte o.a voor De Boer en Vink, lithografische industrie in Zaandijk, waar hij de volledige vrijheid kreeg. Het werk dat hij voor De Boer en Vink maakte was bijzonder en spraakmakend, door de onorthodoxe uitvoeringen, waarin hij naar hartelust experimenteerde met materialen en technieken.

Hij maakte een kalender voor 1973 die uit 12 transparante zakken bestond. In de zakken van deze zakkenkalender bevonden zich visuele suggesties, over waarheden en schijnwaarheden. De kalender etaleert zijn ontwerp-opvatting in een notendop. Het is een kalender, maar tegelijk meer dan een kalender. Het is functioneel, maar niet louter functioneel. Het ontwerp prikkelt en pest de kijker en peutert aan de definitie van wat een kalender is. ‘Waarom altijd zus, als het ook zo kan?’

VARA haan

In 1974 ontwierp Stolk de VARA haan. De haan zou het symbool van die omroep worden en elk programma aankondigen. De haan had in plaats van de gebruikelijke lellen, en paar ferme kloten onder zijn snavel. In dat totaalconcept ontwierp hij de letter VARA-bold en een complete studio van waaruit alle programma’s uitgezonden zouden worden. Er werden animaties gemaakt waarin de haan programma’s aankondigde. Het idee was een kort leven beschoren, het nieuwe visuele gezicht veroorzaakte een enorme oproer. De meeste programmamakers weigerden zich in de nieuwe huisstijl te voegen. Het heeft Swip Stolk jaren gekost om over de klap heen te komen. Tot overmaat van ramp werden de animatiefilmpjes van de haan, die een paar jaar later in een overzichtstentoonstelling van zijn werk in de Zienagoog in Zaandam getoond werden, gestolen en zijn nooit meer boven water gekomen.

Swip heeft de huisstijl gemaakt en prachtige grafische uitingen voor het Rembrandthuis. En hij werkte voor-, en samen met schoenontwerper Jan Jansen. In 2009 mondde die samenwerking uit in een gezamenlijke tentoonstelling in Museum Het Valkhof in Nijmegen die zeer veel bezoekers trok.

Groninger Museum

Zijn werk voor het Groninger Museum mag ik als genoegzaam bekend veronderstellen. In 2000 kreeg hij een overzichtstentoonstelling in het museum waar hij het grafische gezicht van had bepaald. ‘Swip’, zei zijn broer Rob Stolk, ‘is eigenlijk een vrij kunstenaar in dienst van de toegepaste vorm.’

Voor zijn overzichtstentoonstelling, Swip Stolk. Master forever, neemt hij daadwerkelijk die gedaante van vrij kunstenaar aan. Op het affiche verschijnt hij als Rembrandt. De ontwerper geeft zo zijn commentaar op ‘beroemdheid, meesterschap en de maakbaarheid’ daarvan. De verwarring is compleet. Is het ironie of ernst? Moedwil of misverstand.’ zo schreef de recensent van De Volkskrant.

Stolk woonde aan de Botenmakersstraat in Zaandam

Door Jan Schoen

(Onder het Groningse affiche de cd ‘Upperground’ uit de cd-collectie van Ruud Hartog, met als hoes een affiche die Stolk in 1969 ontworp voor de Bijenkorf.

Via Ruud Hartog: cd-hoes

Via Gert Schouten: Drieluik logo

 

Aan de gevel, via Hans Kuyper, van de site Zaanse Pophistorie

 

Via het Zaans Museum: Varahaanwekker

9 Reacties op Zaanse ontwerper Swip Stolk overleden

  1. Hilda van Straten schreef:

    Heel veel sterkte voor de familie, een markant mens is niet meer gecondoleerd !

  2. Caroline Boone schreef:

    Mooi en bijzonder mens! En wat een cultuurschat aan graphic design laat hij na!

  3. Gert Schouten schreef:

    Swip Stolk was niet alleen groots in het grote werk maar ook het kleine schuwde hij niet. Zo ontwierp hij begin jaren ’90 ook het logo/beeldmerk van het Zaanse poppodium Drieluik. Dat het Drieluik ook aan de Botermakersstraat gevestigd was en zijn zoon een zeer actieve medewerker, zal slechts toeval zijn maar we waren hem er niet minder dankbaar voor.

  4. De Orkaan schreef:

    De collectie groeit: wekker en Drieluik toegevoegd (na CD-hoes)

  5. Roel Sluis schreef:

    Over een prettig mens gesproken , dat was hij zeker.
    Hij is in de oorlog geboren 1944.
    Dat ben ik ook,geboren in 1944 .
    We kenden elkaar goed,dit komt omdat we familie van elkaar waren.
    Ben eigenlijk een volle neef van hem.
    In mijn jeugd opgegroeid met hem en zijn broer Rob.
    Later dan groei je wat uit elkaar en kom je elkaar nog zelden tegen.
    Tot een paar jaar geleden,toen ik in het oude ZMC een hartfilmpje moest laten maken.
    Daar vond men het beter 1 nachtje te verblijven,dat werden uiteindelijk 12 nachten.
    Daar kwam ik s’morgens bij de wasgelegenheid mijn neef Swip tegen.
    We hebben eerst een bak koffie genomen en zijn toen de familiegeschiedenis ingedoken.
    We hebben deze 12 dagen heel wat afgeouwehoerd en hebben heel wat ouwe koeien uit de sloot gehaald.
    Hoewel Ziekenhuisbezoek niet altijd prettig kan zijn,hebben Swip en deze persoon er een fijne herinnering aan overgehouden.
    Zijn zelf ontworpen visitekaartje wat ik van hem meekreeg zal ik zuinig bewaren.
    Het is mijn enigste kunstwerkje wat ik van hem heb.
    Het zal mij altijd aan hem herinneren.

    Ik wens de familie veel sterkte.

    Het zal mij altijd aan hem herinneren.

    Het is het enigste kunst

  6. Jacob Bruin schreef:

    Heel veel sterkte en kracht aan de nabestaanden.

    Jacob Bruin
    Oud medewerker van de Boer en Vink
    Ik heb veel warme herinneringen aan hem.

  7. petra schreef:

    Ontroerend stukje, Roel!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *