Is het logisch dat bezoekers aan de Zaanse Schans het Zaans Museum betalen? Hoeveel van de bezoekers aan de Schans bezoeken het museum eigenlijk?
Raadslid Jos Kerkhoven (DZ) zei tijdens het meest recente Zaanse Schans-debat in de gemeenteraad: ‘bezoekers komen niet naar het Zaans Museum, die komen naar de Zaanse Schans’. Wethouder Gerard Slegers was het daar niet mee eens: ‘het is helemaal niet zo dat alle bezoekers alleen maar naar de Zaanse Schans komen en niet naar het Zaans Museum’.
Dat bezoekers niet naar het Zaans Museum gaan, klopt natuurlijk niet (in 2025 ging De Orkaan zelfs twee keer!). Maar hoeveel zijn het er? En hoe verhoudt zich dat tot de bezoekers van de Zaans Schans?
Totale bezoek
Onder de grafiek van het totale bezoek aan alle Zaans Museum-locaties samen sinds 1998 – dus ook Czaar Peterhuisje en het Hembrugmuseum die niet op de Schans staan – en andere locaties van het museum (Wevershuisje, Jisper huisje, Kuiperij) op de Schans. Het Jisper huisje ging in 2019 dicht, in 2024 werden Wevershuisje en Kuiperij gesloten wegens bezuinigingen. De aantallen over 2025 hebben we nog niet maar wel die over alle jaren t/m 2024.
Het bezoek stijgt als het Czaar Peterhuisje wordt meegeteld (2003), als de Zaanse Schans Pas wordt geïntroduceerd (2006), als de Verkade Experience wordt geopend (2009), als er een Monet wordt aangekocht en de Zaanse Schans Card komt en de extra locaties worden meegeteld (2016) en ook als er een tweede Monet (Guurtje van de Stadt) komt te hangen. In 2020 en 2021 kelderde het bezoek door corona.
Zaans Museum
Voor de situatie op de Zaanse Schans is vooral het bezoek aan de hoofdvestiging van belang. Dat is het donkerbruine deel van de onderstaande grafiek. De grafiek begint in 2014 als het Czaar Peterhuisje bij het Zaans Museum komt. Het bezoek aan de hoofdvestiging stijgt t/m 2018, neemt licht af in 2019, keldert tijdens corona en stijgt weer in 2023 en 2024 maar niet tot het niveau van 2018 en 2019. Het aantal bezoeken aan de hoofdvestiging was alleen in 2018 en 2019 boven de 100.000.
Bezoeken mensen het Zaans Museum? Zeker wel. Bijna 100.000 bezoeken in 2024. Het beste jaar was 2018. De bezoekers aan de andere locaties op de Schans bezochten ook het Museum en zijn dus dubbeltellingen.
Zaanse Schans
Hoe verhoudt zich dat tot het bezoek aan de Zaanse Schans? Ook daar zien we stijgende aantallen vanaf het begin en een corona-dip. De laatste twee jaren zijn schattingen van Stichting en de erfgoedpartijen (musea en Zaansche Molen). In feite zijn het allemaal schattingen omdat er geen kaartverkoop is. Op basis van steekproeven en analyse van toiletbezoek komt men tot deze aantallen. In 2017 wordt voor het eerst de 2 miljoen aangetikt, de verwachting is dat in 2026 de 3 miljoen wordt gehaald.
Schans vs. Museum
Het bezoek aan het Zaans Museum is maar een fractie van dat aan de Zaanse Schans in totaal. In de jaren tot corona is het bezoek aan het Zaans Museum eerst 4 procent van het bezoek aan de Zaanse Schans en in 2018 en 2019 wordt dat 5 procent. De coronajaren 2020 en 2021 zijn lastig te vergelijken vanwege de gedwongen sluitingen en het stilvallen van het toerisme. In 2022 is het 5 procent en daarna gaat het weer naar 4 procent.
Het museumbezoek volgt de groei van het aantal bezoekers op de Zaanse Schans, maar tijdens corona en daarna is er een trendbreuk. De groei en daling bij het museumbezoek kan overigens ook andere oorzaken hebben, bijvoorbeeld nieuwe kunstwerken, speciale exposities of wijzigen in de kaartverkoop.
Conclusie
Er bezoeken echt wel mensen het Zaans Museum (Slegers heeft gelijk) maar het aantal is maar een fractie (4 à 5 procent) van het aantal bezoekers aan de Zaanse Schans (Kerkhoven heeft ook gelijk). Het komt de laatste jaren niet meer boven de 100.000 bij de hoofdvestiging.
Die 4 à 5 procent ‘van de bezoekers van de Zaanse Schans’ klopt alleen maar als je er vanuit gaat dat alle bezoekers van het Zaans Museum ook bezoekers van de Zaanse Schans zijn (het is op hetzelfde terrein). In de praktijk komen veel bezoekers van het Zaans Museum speciaal voor het het museum en de exposities. De tentoonstelling van Jimmy Nelson trok 50.000 bezoekers tussen september 2024 en januari 2025. Dat zijn dus geen Zaanse Schans bezoekers die het museum meepikken. Die laatste categorie is waarschijnlijk maar 1 of 2 procent.
De achtergrond van de discussie is dat tegenstanders van afsluiting vinden dat die inkomsten uit de tickets niet naar het Zaans Museum moeten gaan. Mensen die dat museum niet willen bezoeken zouden daar niet voor moeten betalen. Ruim 95 procent van de bezoekers van de Zaanse Schans komt niet in het Zaans Museum.
De ruim 160.000 bezoekers van alle locaties van het Zaans Museum samen leverden in 2024 ruim € 1,1 miljoen op (o.a. kaartjes, horeca, shop). Dat was niet genoeg voor de exploitatie. De subsidie staat voor € 2,2 miljoen in de begroting. In het nieuwe ticket-systeem zouden zowel de jaarlijkse subsidie als de renovatie en verduurzaming (€ 16 miljoen) uit de opbrengsten moeten worden betaald.
Door Piet Bakker op basis van jaarverslagen Zaans Museum en Stichting Zaanse Schans en eerder nieuws op De Orkaan.
Dank Orkaan voor dit heldere feitenrelaas!
Het is belangrijk om de discussie over de toekomst van de Zaanse Schans op feiten te baseren en niet in frames te blijven hangen, zoals nu in de raad gebeurd.
Over het Zaans Museum: het is heel gebruikelijk dat een regionaal museum subsidie nodig heeft. Er is geen enkel regionaal museum naar mijn weten waar dat niet zo is. Het is dan een maatschappelijke/politieke keuze om een museum al da niet te ondersteunen met subsidie.
Daarnaast is het ook een feit dat het onderhoud van het Zaans Museum jarenlang niet goed is ‘ingeboekt’, vergeten zeg maar. En er zijn ook stukken te vinden waar men ervan uitging dat onderhoud de verantwoordelijkheid was van de Stichting Zaanse Schans, die dat heel anders zag. En zo ligt er dan een mega vraag van 16 miljoen voor onderhoud/verduurzaming op het bordje van de gemeente.
Tel daarbij op dat de politiek al in 2018 in het coalitieakkoord had staan dat gemeente haar gaten in de begroting wel kon dichten met geld van de Zaanse Schans. Een hard gelach werd het toen dat niet zo rooskleurig bleek en ook nog een claim van 16 miljoen van het Museum kwam.
Naargeestig werd gezocht naar een manier om toch geld op te halen: de oneerlijke vermakelijkheden retributie (VMR) was geboren. Bedacht door Wethouder Baerveldt van D66. Eerst 25 cent bovenop een kaartje, later 55 cent. Daar wilden de erfgoedpartijen begrijpelijk vanaf en dus gingen niet meer alle partijen in gesprek voor een alternatief, maar alleen de partijen die door de VMR geraakt werden. De gemeente liet deze ongelijkheid betreurenswaardig in stand.
En zo kwam van de erfgoedpartijen als ‘redding’ het verhaal van het ticketmodel van het erfgoed park op tafel. Met niet meer als reden om de gaten in de gemeentelijke begroting te dichten en de grote kosten van het museum te dragen, maar opeens zou de hele Zaanse Schans op omvallen staan. En lag er verhaal voor een ticketmodel met een grote fictieve zakgeld dat alle problemen zou oplossen. Maar ook hier: als je je verdiept in de financiële onderbouwing rammelt het aan alle kanten. Het benodigde geld kan absoluut niet opgehaald worden met de entree van 17,50. En in het model worden de molens overlopen. Ik heb al eens een berekening gemaakt(artikel op de Orkaan) dat de molens dan de hele dag enorme hoeveelheden toeristen moeten verwerken.
Een van de andere hardnekkige valse frames die steeds geroepen worden om de zin door te drammen is: dat de inwoners van Zaanstad alles betalen voor de Zaanse Schans en de toeristen niets. Dat klopt niet! De toerist betaalt entree bij alle molens en alle musea. En betaalt daarnaast flinke kosten voor parkeren(dat een belangrijke inkomstenbron is van Stichting de Zaanse Schans).
Ook zou er geen fysiek hek komen en Zaankanters en Wormerlanders altijd gratis naar binnen kunnen, maar als we vragen stellen hoe dat dan in de praktijk werkt, krijg je geen antwoord.
Ook de haat van enkele politieke partijen zoals ROSA richting ondernemers nemen absurde proporties aan. ‘Parasieten’ worden ondernemers genoemd. En als je aangeeft dat ook de ondernemers op de Zaanse Schans willen bijdragen aan het onderhoud wordt er honend gelachen. En word je weggezet als ‘rechts’ of ‘geldwolf’. Men wil niet eens naar de plannen luisteren. Waar men ook niet naar wil luisteren zijn de inwoners. En hier komen we op nog een vals frame. Namelijk: dat de iniatiefnemers van het referendum ‘Houd de Zaanse Schans open’ alleen ondernemers zouden zijn. Dat klopt niet. Er zijn veel bewoners en omwonenden die de Zaanse Schans open willen houden. Maar volgens ROSA zijn het alleen ondernemers en wordt het zelfs als enig oneigenlijk argument gebruikt om het referendum niet toe te staan. Onbegrijpelijk dat ROSA daar nog een meerderheid in de raad voor krijgt ook.
Maar misschien is het toch niet zo onbegrijpelijk….als men gelooft in alle valse frames. De oproep die ik dan ook doe na dit lange betoog is aan iedereen: Doe wat de orkaan nu doet. Zoek het zelf uit, ga de feiten na(onafhankelijk en niet via vragen aan de gemeente).
En ik hoop van ganser harte dat we dan het gesprek over de toekomst van onze mooie Zaanse Schans kunnen baseren op feiten en in gezamenlijkheid tot een goed plan kunnen komen. Ik geloof dat dat kan als er goed naar elkaar geluisterd wordt.
Ook nu weer ontpopt de heer Bakker als uitstekend onderzoeksjournalist. Een vraag die uit de conclusie van deze feiten check naar voren komt is de opbrengst van het Zaans Museum.
Een kleine nacalculatie doe mij afvragen of Wethouder Slegers een “reneetuijntje” doet om DZ raadlid Kerkhoven te verslaan in het “gelijk” ondanks dat door de Orkaan hen allebei gelijk gegeven wordt.
Voor het jaar 2024 Aantal bezoekers * Ticket prijs = opbrengst.
Ik neem slechts het Weverhuis, Czaarpeter Huisje en het Zaans Museum huis mee en reken met de ticket prijzen van 2026 en geen overige opbrengsten dus de opbrengsten zouden nog substantieel hoger moeten zijn.
Bezoekers Ticket prijs Opbrengst
39.264 4,00 157.056
11.508 7,00 80.556
96.300 17,00 1.637.100
Totale opbrengst 1.874.712
Verantwoorde opbrengst alle locaties Zaans Museum 1.100.000
Verschil 774.712 euro wat dus nog groter is doordat in deze berekening de opbrengst van de drie grootste slechts is meegenomen, dat is tweemaal het Zaanse Pas drama en dat ieder jaar.
Afgezien dat naar mijn inzicht Kerkhoven dus meer gelijk heeft dan Slegers, lijkt het mij dat goed bestuur Slegers dwingt om dit absurde verschil naar boven te halen. De Zaanse burger mag niet aan een referendum meedoen maar mag wel blijkbaar ieder jaar 7 ton mee betalen. Het kan zomaar zijn dat het Zaans Museum spookbezoekers opvoert om haar legitimiteit te rechtvaardigen. Misschien dat de heer Kuyper (Raadslid Rosa) beter zijn controlerende functie op wethouder Slegers als Raadslid kan invullen dan de burger met nog meer kosten (juridische) opzadelen door een verzoek referendum te negeren welk zelfs door de raadsheren van Zaanstad als juridisch niet houdbaar wordt verondersteld.
Zaanmuseum een tip ... ?
Wanneer het ook over het enthousiasme van de bezoekers van het Zaanmuseum gaat, zou ik willen aanbevelen om de Tripadvisor als waardemeter ernaast te leggen.