De gemeenteraad van Zaanstad dreigt zijn directe invloed op de Stichting de Zaanse Schans kwijt te raken. In een raadsvoorstel wordt aankomende donderdag de raad gevraagd akkoord te gaan met een statutenwijziging waarbij de formele goedkeuringsbevoegdheid voor toekomstige wijzigingen wordt overgedragen aan B&W.

In de huidige statuten van de stichting is de rol van de gemeenteraad duidelijk vastgelegd. Artikel 14 lid 3 bepaalt dat elke wijziging van de statuten pas kan plaatsvinden na schriftelijke goedkeuring van de raad. In de nieuwe versie van de statuten verdwijnt die bepaling. In plaats daarvan komt de bevoegdheid volledig bij het college van B&W te liggen (artikel 16.3).

De juridische noodzaak voor de fusie leunt op het oordeel van de accountant. Dat bureau meldt dat een zelfstandig voortbestaan van de Vastgoed N.V. ‘onmogelijk’ is. Die accountant wordt, volgens de statuten, direct door het stichtingsbestuur aangewezen en betaald.

Volgens de gemeente past deze wijziging beter bij het ‘duale stelsel’ van gemeentebestuur. In dat systeem bestuurt het college en controleert de raad op afstand. Vanuit dat perspectief zou het logischer zijn dat het college ook de formele zeggenschap krijgt over wijzigingen in de statuten.

Toch is het concrete effect dat de raad hiermee zijn laatste directe instrument om invloed uit te oefenen op de governance van de Zaanse Schans uit handen geeft. Waar de raad nu nog formeel moet instemmen, kan ze straks alleen nog reageren.

Zienswijze als alternatief

Om de raad toch een rol te laten houden, stelt het college voor dat de raad bij ingrijpende statutenwijzigingen en bij de vaststelling van de ontwikkelstrategie om een zienswijze wordt gevraagd. Dat betekent dat raadsleden hun mening kunnen geven voordat een besluit wordt genomen.

Het verschil met de huidige situatie is groot. Een zienswijze is juridisch niet bindend. Het college kan die meenemen in de afweging, maar is er niet aan gebonden: ‘We nemen het mee.’ De uiteindelijke beslissing ligt dus volledig bij het college.

Brede herstructurering

De statutenwijziging staat niet op zichzelf. Ze maakt deel uit van een bredere herstructurering van de organisatie rond de Zaanse Schans. Daarbij fuseert Stichting de Zaanse Schans met haar volledige dochteronderneming Zaanse Schans Vastgoed N.V.

In de nieuwe structuur krijgt de stichting een Raad van Toezicht met een directeur-bestuurder. De eerste toezichthouders worden gevormd door de huidige bestuursleden Martin Berendse, Jaap Reijnders en Josette de Goede. Het college van B&W krijgt de bevoegdheid om leden van de Raad van Toezicht te benoemen (na ‘bindend’ advies).

Bewoners en ondernemers

Ook de positie van het Overleg Zaanse Schans (OZS), waarin bewoners, ondernemers, bewoners, musea en erfgoedpartijen en de gemeente vertegenwoordigd zijn, verandert. Waar dit overleg nu nog instemmingsrechten heeft op bepaalde onderdelen, wordt het in de nieuwe opzet een adviserend orgaan zonder formele beslissingsmacht.

De tijd waarop dit raadsvoorstel wordt ingediend, zo vlak voor de verkiezing, is interessant. Maar er zit enige haast achter de plannen. De Belastingdienst heeft toegezegd dat de fusie en de overdracht van het monumentale vastgoed zonder overdrachtsbelasting kunnen plaatsvinden, op voorwaarde dat de juridische fusie in de eerste helft van 2026 wordt afgerond.

Lokaal Zaans gaat een motie indienen waarin wordt gevraagd de besluitvorming voorlopig aan te houden. De partij wijst erop dat door de fusie vastgoed en exploitatie in één organisatie worden ondergebracht. Daarmee verdwijnt de huidige juridische scheiding tussen de monumentale panden en de bedrijfsactiviteiten. Volgens Lokaal Zaans kan dat betekenen dat het erfgoed op de Zaanse Schans kwetsbaarder wordt als de stichting ooit financieel in de problemen komt. De partij wil daarom eerst een risicoanalyse en een onderzoek naar alternatieve organisatiestructuren waarin vastgoed en exploitatie gescheiden blijven.

Door: Merel Kan en Piet Bakker op basis van stukken voor de gemeenteraad van 12 maart 2026 en contact met Marianne de Boer over de LZ-motie. Foto: De Orkaan.