De Orkaan wordt met enige regelmaat beticht van een politieke kleur. Soms zijn we te links. Soms juist te rechts. Dat hangt sterk af van wie boos is, en waarover. Die spanning zegt minder over ons dan over het publieke gesprek waarin we terecht zijn gekomen: het denken in ‘links’ en ‘rechts’ is verleidelijk eenvoudig. Het biedt houvast in een wereld die ingewikkeld is. 

Maar die eenvoud heeft een prijs. 

Steeds vaker lijkt het belangrijker waar iets wordt geplaatst dan of het klopt. Niet de feiten staan centraal, maar het kamp waaruit ze komen.

Het huidige, scherpe links/rechts-denken lijkt deels een importproduct uit de Verenigde Staten*. Daar is politiek geen verzameling standpunten meer, maar een gelijkstelling met de ‘ik’.

Ook in ons publieke debat wordt links of rechts steeds vaker een identiteit: je bént het, en alles wat je zegt, denkt of leest moet ermee kloppen of kloppend gemaakt worden. Afwijken voelt als verraad. Twijfel als zwakte. En ondertussen verdwijnt de nuancerende middengroep uit beeld.

Dat denken sijpelt via sociale media, talkshows en algoritmes binnen. Hier, in een land van coalities, compromissen, polderen en een hoop verschillende partijen, voelt dat vreemd. Maar de taal en toon veranderen sneller dan het systeem. En taal stuurt denken.

Ook in de journalistiek.

Wie schrijft over migratie, wordt al snel in een hokje geplaatst. Wie kritisch is op het functioneren van de overheid, is ‘anti-staat’. Wie misstanden bij bedrijven onderzoekt, is ‘links’. Wie vragen stelt bij beleid rond klimaat, zorg of immigratie, is ‘rechts’. Het oordeel is vaak al geveld vóór het artikel is gelezen.

Bij De Orkaan kiezen we niet voor een kamp. We kiezen voor het onderwerp. Voor de vraag: wat is hier aan de hand?

Dat betekent documenten lezen, mensen spreken, en soms constateren dat de werkelijkheid schuurt met beleid, met macht, of met goede bedoelingen.

Als daar ‘een kant’ uit lijkt te komen, is dat geen keuze vooraf, maar een optelsom achteraf. Van feiten, van waarnemingen, van wat controleerbaar is. Niet meer, niet minder.

Het gevaar ontstaat wanneer lezers, en ook journalisten natuurlijk, die uitkomst verwarren met loyaliteit. Wanneer kritiek automatisch wordt gelezen als aanval, en analyse als activisme. Dan verdwijnt de ruimte om van mening te veranderen. Of erger: om nog te luisteren.

Wie eenmaal een kamp heeft gekozen, ziet vooral wat het eigen gelijk bevestigt. De rest wordt verdacht gemaakt. Zo wordt journalistiek geen informatiebron meer, maar een loyaliteitstest.

Dat is riskant. Niet alleen voor media, maar voor de samenleving. Want democratie ademt bij twijfel, bij tegenspraak, bij het schuren van feiten die niet netjes passen. Tussen links en rechts, zwart en wit ligt een wereld. 

Vandaag wordt stilgestaan bij de verschrikkingen van de Holocaust. 

In 2015 waren we betrokken bij de organisatie van de herdenking waar professor Abram de Swaan sprak in de Bullekerk. Dat maakte indruk. 

Hij had toen net zijn boek Compartimenten van vernietiging geschreven waarin hij beschreef dat massaal geweld zelden begint met brute daden. Het start met mentale ordening: mensen worden ondergebracht in categorieën, buiten het morele bereik geplaatst. Een proces van zij/wij-denken waarin mensen ontmenselijkt worden. 

Dat proces voltrok zich niet alleen in het verleden. 

Juist daarom herdenken we: niet om geschiedenis gelijk te stellen aan het heden, maar om alert te blijven op taal en denkpatronen die complexiteit en nuance vervangen door kampen. Letterlijk en figuurlijk. 

Die harde tegenstellingen zijn zachter dan je denkt. Je bent een mens met een eigen stel hersenen. Gebruik ze door te blijven zien, te blijven horen en te blijven voelen. 

Praat met elkaar. Drink thee.

* We zouden kunnen denken aan een fikse verhoging van onze importheffingen.

Door: Merel Kan (dat ‘praat met elkaar’ verzon ik niet zelf. Het kwam uit de monden van veel van de getuigen die we spraken voor de documentaires van Monumenten Spreken. ) De foto boven komt uit de Orkaan-theedoos.